Портрет: 

REŞİD MEDİYEV (1880-1912). Or şeerinde fuqare ailede doğdı. On yaşında ekende babası olip, eki ağa-qardaş (apteleri evli ediler) öksüz qaldılar. Lâkin bu devirde Armânskte ocalıq yapqan ve Mediyevler qorantasınen yaqın tanış olğan, dostlaşqan muallim Ali Bodaninskii (Eşref Şemi-zadeniñ qaynatası) küçük Abdureşidniñ kelecek taqdiri içün büyük iş yaptı - onı Aqmescitke alıp ketip öz esabına andaki uçitelskaya seminariyağa oqumağa kirsetti. Tatar balaları içün rus tili ocaları azırlagan ve halqta "Tatarskaya şkola" namını alğan bu meşur yedi yıllıq oquv yurtunı o 1902 senesi alâ dereceli şeadetname ile bitire. Çokqa barmay Mediyev Qarasuvbazar şeerinde ocalıq yapıp başlay. Qarasuvlı eski ocalardan 91 yaşına kelip vefat etken Seit-İbraim ağa İlyasovnıñ (Abdureim Altañlınıñ doğmuş ağası) Mediyev aqqında yazıp qaldırğan hatırlavında qayd etilgeni kibi, Qarasuvğa Or şeerinden onıñ eñ yaqın arqadaşı, fikirdeşi, yardımcısı Abdulhamid oca da kele. Aynı zamanda, Mediyev mında o vaqıtnıñ belli başlı ziyalılarından Peterburgdan kelip-ketip yürgen ve anda revolütsion tabaqalarnen alâkada bululğan Eski-Qırımlı Menseit Cemilevnen, kefeli Mustafa Qurtiyevnen dostlaşa. Qarasuvnıñ özünde yaşağan ziyalılardan Seit-Memet ve Ablâmit Şeyh-zadeler, Abdulfetta Abduraman ve Bekir Qalafat. Abibulla Ziyadin ve Bazirgân Mamut, İbraim Smolskiy ve Osman Seyfullayev, Abibulla-bey ve Seyt-Amet Çelebi, Seit-U mer Taraqçı, Saraçı ve digerler onıñ fikirdeşleri ve dostları olalar. (Seit-İbraim İlyasovnıñ elyazmasından).

Bu ileri küçlerniñ faal areketleri ve yardımı sayesinde nevbetteki saylavlar vaqtında Abdureşid Mediyev Qarasuvda ilki kere qırımtatarlardan şeer golovası olaraq saylana. Aynı şu vaqıtta o, Tavrida güberniyasından Rusiyeniñ II Devlet dumasına deputat olaraq saylana.

Reşid Mediyevniñ ileri bir Qırım ziyalısı, cemaat erbabı olaraq yapqan müim işlerinden biri Asan Sabri Ayvazovnen beraber yuqarıda ayttığımız kibi, Qarasuvbazarda aftada dört kere çıqqan "Vetan hadimi" gazetasını teşkil etkenidir. Teessüf ki, birinci nushası 1906 senesi mayıs 1-de çıqqan "Vetan hadimi" (bundan tamam 51 yıl keçken soñ Taşkentte "Lenin bayrağı" gazetası da mayıs 1-de çıqıp başlağan edi) eki buçuq yılğa barmadan. 1908 senesiniñ küzünde çar ükümeti tarafından qapatıla. Asan Sabri Ayvazovnıñ özü qayd etken kibi: "Vetan hadimi" inqlâpçı Qırım gençliginiñ naşir efkârı olıp, çarlıq idaresi aleyhinde şiddetli pisan qullandığından ükümet tarafından qapatılmıştır. "Vetan hadimi" az yaşamış ise de, halqımızın efkârını tenvir iderek (aydınlataraq) bir çoq meselelerde onı birleştirmiştir".

"Vetan hadimi"niñ az vaqıtta yapqan işleri ve emiyeti aqqında Amet Özenbaşlı özüniñ "Keçen devrimize tenqitli bir baqış tecribesi" adlı maqalesinde tafsilâtlı toqtala: "R. Mediyev, A.S.Ayvazov, Menseit Cemilev ve digerleri yeñi bir "at" egerliyurlar. O — "Vetan hadimi" — qara halqın yanıq yüregin serinleyen canlı teselli! Köylüniñ hayat-memat meselesi olan topraq qavğası, tatarların kendi dilinde ekinci Oyerece mektep açmaya haqqı istenilmeyei, gimnaziyalara kirtmesi teşviqı, qadınların da oqumaya celbi ve ilh... Bu ne qadar büyük hücüm, quvet, derinlik ve tazelik. Ne çare ki, bu taze fidan vaqıtsız keseliyur. Lâkin çoğa varmadan onun çevre-çetinde fışqırıp çıqan filizler yedi başlı ajder kibi, ölmez oluyur. Onun kosterdigi işler yapılıyur, yolu taqip olunıyur. Ebet, ruşdiyeler açılıyur, yüksek bir ruh yeye ümitle yaşıyur. Gimnaziyalara, universitetlere yol tutıyur Mediyevin meslekdeşi, "Vetan hadiminiñ baş yazıcısı Ayvazov durmadan Kavkaz, İstanbul, Mısır gazetalarına izıyur. Ğurbet elçerde qaarşi dökiyur. "Vetan hadimşpşñ inqidlâpçı ruhule zehzrlenen ziyalı yaşlar Usein Baliç, Yaya Bapburtlı, Suleyman Badraqlı, Emirat Kaişev, Celâç Meinov, İbraim Meşüv, Abduraman Usniy ve digerleri Bağçasarayda "Uçqun" namı altında bir sıra kitançıqlar neşir idiyur... İstanbulda moplaşan talebe gençlik kendi teşkilâtını quruyur. "Yaş tatar yazıcıları" adlı cemiyetin "Altın yarıq", "Yaş tatar yaztarı", "Çar sultanatı qamçısı" yeye ilh. kibi bir sıra kitapçıqları neşir olunıyur  ve Qırımın, Rusiye musulmanlarınıñ tephrendigini müjdeliyur, gizli hıtaçnamelerle Qırım köplüsini uyandırıyurlar. Hulâsa, "Vetan hadimi" ortalığı tutatdırıyur. attığı filüleri ile emellerini yine yaşatıyur. Ölüyür. faqat ölerken de, doruyur —gençligi teprediyur"

Reşid Mediyev qırımtatar edebiyatı, medeniyeti ve içtimaiy ayatı tarihına bir taraftan. özüniñ parlaq publitsistik faaliyeti ve "Vetan hadimi" gazetasını teşkil etici olaraq kirgen olsa, ekinci taraftan, şeer golovası olaraq Qarasuvbazar cemaatınıñ. aliy halqnıñ menfaatını can-yürekten qorçalap yapqan büyük işlerinen ve, hususan bütün qırımtatarlarnıñ vekili olaraq II Devlet dumasının 1907 senesi aprel 9 meclisinde köylülerniñ menfaatlarını qorçalap söylegen meşur nutqınen kirdi.

Bu nutqında o, Dumada qabarıp oturğan çoqtan-çoq dvorân ve pomeşçiklerniñ, iri topraq saipleriniñ ve sağmeyill i memurlarnıñ yüzlerine baqıp: "Topraqtan yaçılız onı işlegenler faydalanmaq kerekler!" — degen şiarnı ortağa sürdi. Mediyev oz dünya baqışını bu nutqında şöyle ifadeledi: "Rusiye köylü ve işçi birligine tayanıp yaşay. Köylü ve işçi Rusiyeni tutıp turğan esas bağanalardır. Köylü ve işçi evelki Rusiyeniñ kevşegen eski binası yerine yanı, serbeap Rusiyeniñ yañı yaraşıq binasını meydanğa ketirecek qudretli bir küçtir... topraqnı kim öz mañlai terinen suvarsa, onıñ saibi de o olmaq kerek". Bu sözler Duma meclisinde kök güdürdisi kibi yañğırap, pek çoqlarnıñ tınçlığını bozdı, yuqusını qaçırdı. Şunıñçündir ki, V.İ.Lenin Mediyevniñ bu çıqışına "iñkilâbiy nutq" dep ğayet yüksek qıymet kesti. O, özüniñ "1904-1907 seneleri rus inqilâbında sotsial-demokratlarnıñ topraq işleri programması" serlevalı eserinde: "Qırımtatarlarınıñ vekili deputat Mediyev (Tavrida güberniyası) özüniñ alevli inqilâbiy nutqında "Topraq ve serbestlik" aqqında ayta. Munaqaşalar devam etken sayın, halqnıñ "topraqnı kim işlese, ondan yalıñız o faydalanmaq kerek" — degen talabı daa da açıq-aydın añlaşılmaqta".

"Abdureşid Mediyevniñ büyük işlerinden biri de — ziyalılarnı teatr işine celp etmesi edi, — dep hatırlay qarasuvbazarlı Seit-İbraim İlyasov. —Ziyalılarnıñ ve mektep talebeleriniñ iştirakinen sanada pyesalar qoyulmasını teşkil zte edi. Birinci spektakl, pek külünçli olğanı içün halqnıñ büyük alğışını qazandı. Bundan soñ tarihiy pyesalar, şu cümleden Ahmed Cevdetniñ "Şeyh Sanvan" namlı pyesası da qoyılğan edi".

Şunı da qayd etmeli ki, dünyaca namlı türkşnas alimimiz, klassik şairimiz Bekir Çoban-zadeniñ Qarasuvbazarda ilki ocası olğan ve soñundan onı şu şeerde özü teşkil etken "Cemiyet-i hayriye" esabına İstanbulğa oqumağa yollanılmasına sebepçi olğan da Reşid Mediyevdir.

Reşid Mediyev özüniñ keniş publitsistik faaliyeti ile edebiyatımıznıñ o devirki inkişafında ve yaş istidatlarnıñ peyda olmasında da degerli rol oynadı. Onıñ 1900 senesinden başlap Peterburg, Moskva, Baku ve Aqyarda çıqqan rus progressiv gazetalarında basılğan içtimaiy-siyasiy maqaleleri, "Vetan hadimi" gazetasındaki çıkışları, şübesiz, bizim milliy publitsistikamız tarihında degerli yer tutmaqtadır. Teessüf ki, medeniyetimiznint, parlaq münevverlerinden biri olğan bu büyük sima verem hastalığına oğrap, 1912 senesi otuz eki yaşını toldırmadan dünyadan keçe.

Milliy matbuatta ve edebiyatımızdaki gürdeli inkişafnıñ neticesi olaraq, asırnıñ başında daa bir sıra yañı neşirler peyda ola. Olardan biri 1906 senesi mart ayından başlap, İsmail Gasprinskiyniñ qızı Şefiqanıñ müdireligi altında çıqarılgan aftalıq "Alem-i nisvan" ("Qadınlar dünyası") jurnalıdır. Aynı bu devirde Gasprinskiyniñ teşebbüsinen biri-biri artından "Ha-ha-ha" adlı aftalıq satirik ve yumoristik jurnal, "Millet" adlı içtimaiy-medeniy gazeta em de balalar içün "Alem-i subyan" ("Balalar dünyası") jurnalı çıqıp başlay.

Zamannıñ ileri baqışlı icatkârları "Terciman"nen, "Vetan hadimi"nen bir sırada, bu neşirlerde de öz eserleri ve maqaleleri ile iştirak eteler. Umumen maarif-yarıqlandıruv, cemaatnıñ añını östürüv, terbiye, ahlâq ve namus meselelerini vazife etip qoyğan bu neşirler edebiyatımıznıñ o devirki inkişafında belli yer tutqanları şübesizdir. Çünki yaş edebiyatçılarnıñda, çoqusı edebiy eserlerniñ de ilki adımları şu deviriy matbuatta başlana ve pişkinleşe edi.

Bu neşirlerniñ mündericeleri teren ve çeşit olıp, olar halq tarafından ğayet sevilip oqula ediler. Meselâ, "Qadınlar dünyası" jurnalı şöyle bolüklerden ibaret edi: "Qadınlarğa mahsus devlet nizamnamesi ve şeriat uquqları". "Ev idaresine, bala terbiyesine ve qoranta tabibligine dayr malümatlar", "Tikiş, nağış ve başqa kerekli şeylerniñ añlatmaları, resim ve şekillsri". "Başqa millet kadınlarınıñ alı ve maişeti, ömürde meşyp olğan hanımlarnıñ tercimeiy alları ve resimleri", "Ahlâq, mantıq, edebiyat ve tarih aqqında başlanğıç bilgiler".

"Ha-ha-ha" jurnalında ğayet külünçli ve teren manalı küldirgiler, keskin satirik maqaleler, meraqlı ne oşlu vaqialar aqqında malümatlar, haberler basıla. Olarnıñ daimiy müellifleri — o devirde Qırımda azırcevaplılığı ve satirası ile belli "Sivri sinek", "Ahmah ahay", "Nasredin degil". "Aynorlı" kibi ve diger lağaplar taşığan genç yazıcı ve ressamlar ediler. "Ha-ha-ha" Baku da çıqqan "Molla Nasredin" jurnalınen belleşip olamasa da, halq arasında sevilip oqula edi. Onda içtimaiy adaletsizlikler, baylarnıñ, akim sınıflar tabaqalarınıñ açközligi, vicdansızlıgı keskin sürette qaralana, külküge alına edi.

"Balalar dünyası" jurnalında ise esasen halq ağız yaratıcılıgı numüneleri — lâtifeler, masallar, tamacalar, çeşit meraqlı haberler, yuqarı sınıf talebeleri ve ocalar içün mahsus metodik tevsiyeler ve diger soy terbiyeviy materiallar basıla edi.

Altı saife olıp çıqkan aftalıq "Millet" gazetası Gasprinskiyniñ özü yazğanı kibi: "...Rusiye halqlarınıñ istek ve talaplarını, faydası ve zararlarını, tedbir ve areketlerini beyan etmekten ğayrı, başqa gazeta ve jurnallarnıp munaqaşaları aqqında haber berip, halqımıznıñ kelecegi noqtaiy natrından kerekli ve kerek olmağan meselelerni ayırıp köstere" edi. Gazetanıñ eki saifesindedaimiy sürette Gasprinskiyniñ özütertip etken "İlmiy-fenniy qamus" ("Entsiklopediya") basılıp turdı.

Yuqarıda biz Reşid Mediyevniñ Aqmescitteki "Tatarskaya şkola" da oquganını qayd etken edik. Bu yerde şunı aytmaq kerek ki, keçken asırnıñ yetmişinci yıllarında rus missionerleri tarafından meydanga ketirilgen ve talebelerge rus tili ve edebiyatından keniş, teren ve temelli bilgi bergen bu oquv yurtu hatqımız arasından bir çoq iri cemaat ve medeniyet erbaplarını, yazıcılarnı terbiyelep östürüvde büyük rol oynadı. Edebiyatımız ve medeniyetimiz tarihında müim izler qaldırğan namlı naşir İlyas Mırza Borağanskiy, meşur tarihçı, edebiyatçı, etnograf alimimiz Osman Aqçoqraqlı, klassik şairlerimiz Üsein Şamil Tohtarğazı ve Asan Çergeyev, büyük etnograf alim Üsein Bodaninskiy. onıñ ağası edebiyatçı, bolşevik Ali Bodaninskiy, faal publitsist, terciman, revolütsioner Midat Refatov, körümli publitsist, cemaat erbabı Mamut Nedim, belli filolog alim İsmail Lemanov. edebiyatçı ve terciman Osman Zaatov, belli ziyalılardan Halil Çapçaqçı, Mediyevniñ meslekdeşi Menseit Cemilev ve daa pek çoqlar ancaq şu "Tatarskaya şkola"dan ösip çıktılar. Malüm ki ki, 1907 senesi iyün 3-te çar ükümetiniñ fermanı mücibi  II Devlet dumasınıñ dağıtıluvı, saylavlar qanunınıñ yoq etilü 1905-1907 seneleri revolütsiyasınıñ qazançlarını yoqqa çıqardı, burjuazii galebe qazandı ve memlekette ağır Stolıpin reaktsiyası yılları başlandı. Yuqarıda ayttığımp kibi öz işini büyük bir işançnen başlagan "Vetan hadimi" gazetası da işte şu reaktsiyanıñ kurbanı oldı. Lâkin gür siltem alğan progressiv, realistik edebiyatımıznı endi toqtatmaq mümkün degil edi. Rus proletariatınıñ qozğaluv dalğaları em de bolşevikler partiyasınıñ ğayeleri Rusiyeniñ kenar ülkelerine ve Qırımğa da yetip kele edi. Progressiv ruhlu yaş qırımtatar yazıcıları öz çserlerinen halqnıñ sınfiy añını östürmege areket eteler.Bu devir — 1905-1907 seneleri revolütsiyasından 1920 senesinece yani Qırımda Sovet akimiyeti tiklengenge qadar çoq gürdeli vaqialar ile tolu ğayet mürekkep devir oldı.

Qarsanbalı reaktsiya yıyalarından soñ, 1911 senesinden başlap. inqilâbiy areket yañıdan keniş quvet aldı, 1914 senesi birinci cian cenki başlandı, 1917 senesi fevral inqilâbı padişanı tahtından endirdi ve Rusiyede bolşevikler akimiyeti tiklendi. Bütün bu vaqialar Qırım emekdarlarınıñ, ileri ziyalılarınıñ, şair ve yazıcılarınıñ dünya baqışına, añına küçlü tesir etti, olardaki demokratik ruhnı pekitti, özlerinde inqilâbiy ğayelerniñ şekillenmesine yardım etti.

Bütün bulardan körüne ki, qırımtatar edebiyatınıñ XX asırnıñ başımdan ve eñ ziyade 1905 senesinden 1920 senssine qadarkn ösüv deviri klassik şairimiz Abdulla Lâtif-zadeniñ mergin ibaresi ile aytqanda, "yañı devir edebiyatı" adını ala. Abdulla Lâtif-zade özüniñ ukrain tilinde basılğan "Qırım edebiyatına qısqa bir nazar" serlevalı maqalesinde: "1005 seneleri inqilâbiy devrinde Qrımda Şamil Tohtarğazı (cenüp şivesi) ve Asan Çergeyev (şimal şivesi) peyda olalar. Şu senelerden başlap 1917 senesine qadar Qırım edebiyatında yañı devir açıla, Şu yañı devirniñ esasçıları merhum Şamil Tohtarğazı ve Asan Çergeyev ediler", — dep yaza.

        Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Simefropol, 2001. – S.193-198.