ALİ ABDUREFİ OĞLU BADANİNSKİY

ALİ ABDUREFİ OĞLU BADANİNSKİY

  Yigirminci senelerniñ komsomolları... olar aqqında qalın kitap yazmaq kerek. Be tek bir dane degil. Şübe yoq, bizim yaşlıq, büyük emiyetke malik bu fikirni doğru añlar, memnuniyetnen qarşılap alır. O vaqıtlarda sağlam, yaş, şimdi neye ihtiyar komsomollarımız bugünki gençlikten: — biz halqnıñ saadeti oğrunda küreştik, qan tötik... Siz yeñi şariatta, yeñi vazifelerniñ edası içün küreşni devam ettiresiñizmi, yoqsa bizim fedakârane işlerimiz unutıldımı? —dep soraya bileler.

Elbette, oktâbr inqilâbı barrikadalarında, vetandaşlar cenkinde at üstünde, elde qılıç, sovet akimiyeti quruv ve oni bekitüv oğrunda küreşken o, küçlü adamlar iç bir vaqıt hatirden çıqmaycaqlar. Söz kelimi, Ali Abdurefi oğlu Badaninskiy... nasıl etip unutılır?

Men o, acayip adam aqqında bazı fikirlerimki ifade etmek, lâkin meseleni onıñ qardaşı Useinniñ sözlerinden başlamaq isteyim, çünki Usein Badaninskiy, meşur ressam, arheolog, iygirminci senelerniñ başında Bağçasaray sanayı-nefise tehnikumında menim ocam, bizlerge ağasınıñ ayatınen bağlı çoq müim vaqialarnı ikâye ete turğan. Şimdi, özümniñ şahsiy arhivimni qarıştırğan vaqıtımda, apansızdan Ali Badaninskiy hususındaki vesiqalarğa kozüm tüşti. Onıñ anadan doğğanına bu sene 115 yıl tolğanını bilip, içim titrep ketti. "Böyle oldımı? Kene unuttıqmı?"

"Ali Badaninskiy 1865 senesn Aqmescid uyezdiniñ Badana köyinde fuqare köy ocası Abdurefi İsadullanıñ qorantasında doğdı. Babası tatar köylüleri arasında ilk rus tili ocalarından biri edi. Bağçasaray müzesinde, çoq vaqıtlar evelsi, Abdurafi oca tarafından yazılıp, 1860 senesi neşir etilgen rus — tatar tili elifbesiniñ bir nushası bulunmaqta",— dep yazılgan vesiqa üzerinde Usein Abdurefi oğlunıñ elinen.

Ali Badaninskiy 1884 senesi, Aqmescid ocaları mektebini, rus tilini mükemmel sürette bilgen bir talebe olaraq bitire. Soñra bir yıl devamında "Terciman" gazetası idaresinde edebiy hadim olup işley. 1885 senesi Or şeerine ocalıqqa ketip, tatar emekdar eali arasında içtimaiy ve medeniy işlernen meşğul ola. Or şeerinde dört yıllıq ocalığı vaqıtında tatar halq bediy yaratıcılığınen yaqından tanış ola.

1890 senesi Ali Badaninskiy halq ocası sıfatında Bağçasaray şeerine köçüp kelgek vaqıtta, mında tatar yaşlığınıñ özegi sayılğan "Uriyetseverler" (Volnodumtsı) tögeregi meydanğa ketirilgen edi. Onıñ körümli azaları — tatar edipleri, gazeta hadimleri ve ufaq esnaflarnıñ vekilleri edi. Meselâ, Suleyman Bayburtlı, Bekir Murtazayev, Memetşa Aqçurin, Yaya Pıçaqçı ve başqalar. Tögerekniñ ögündeki maqsad — halqnı azatlıqqa çıqaruv olğanından, şeer ruhanileri onıñ adını "Farmazonlar" qoyğan ediler ki, böyle etip, tögerekni itibardan tüşürmek istegen ediler.

Ali Badaninskiy, Bağçasarayğa kelgeni kibi, bu tögerekke pek kerekli bir aza olaraq qabul olundı. "Uriyetseverler"niñ toplanıp iş alıp barğan yeri (klubı)—"Aşlıq bazarı"ndaki "Avropa" qavehanesi edi. Olarnıñ esas şıarları: halqnı molla ve mırzalarğa tabi oluvdan, polis çinovnikleriniñ ziyetinden qurtarmaq; qadınlıqnı azad etmek; yaşlarnı ve qızlarnı avropalaşqan mekteplerde oqutmaq, olarnı diniy hurafatlar tesirinden çetletmek, halq ayatındaki eski, fena adetlerge qarşı küreşmek.

— "Uriyetseverler" tögereginiñ işleri, A. Badaninskiy kelgen soñ, belli derecede canlandı. Esnaflar ve gençlik arasında medeniy ve siyasiy işler güzelleşti. Faqat teşkilâtta resmiy qatiyet, eminlik yoqlığı ve bütün faaliyeti polis idaresiniñ nazareti altında bulunuvı sebebinden, tögerek çoq yaşap alamadı, yani onı yaşatmadılar, çünki onıñ o, devirde Rusiyedeki inqilâbiy fikirli ve tecribeli adamlarnen sıqiy bağı, Karl Marks gayelerinen teren aşnalığı yoq edi. Tögerek azalarıpıñ ekseriyeti rus tilini bilmedikleri sebepten, özleriniñ halq faydasına yapqan işlerini jandarm hadimlerinden gielemek içün oñaytlı sez tapıp olamay qolğa tüşken, ceza çekken vaqıtları çoq oldı.

A. Badaninskiy, özüniñ medeniy teraqqiyatı cietinden, tö¬gerek azalarından çoq yüksek seviyede edi. O, tögerek azaları ara¬sında eñ faal genç olmaqnen beraber, Rusiye işçi inqilâbiy areketinen tanış ve köylü kütlelerinen alâqası güzel edi.

"Uriyetseverlerniñ" eñ yüksek faaliyeti — 1888-1891 seneleri oldı. Teşkilâtnıñ işlerini begenmegen zengin tabaqa ve ruaniler tögerekniñ yetekçisi ve ocası sayılğan A. Badaninskiyge şikâyetler yağdırdılar, polis idaresine çaqtılar, neticede A. Badaninskiyniñ mektepteki ocalıqtan quvulmasına nail oldılar. Keçmiş içün başqa çare tapıp olamagan Ali Abdurefi oğlu 1891 senesi graf Mordvinovnıñ Qaçı boyundaki yurtluğında idare hadimi hızmetine kirdi. Mında o emekdar köylü ve işçilarnen yaqından tanış olıp, olarnıñ arasında yapqan inqilâbiy işlern sezilip, eki yıldan soñra bundan da quvuldı.

1893 senesi, A. Badaninskiy Aqmescidke avuşıp, anda Tavrida ve Yekaterinoslav ukumet imaye idaresinde kâtip olaraq çalıştı. Bu müessisede Ali Abdurefi oğlu 1917 senesiniñ fevral inqilâbına qadar bulundı, bütün vaqıt fuqare ealinen bağını üzmedi, edebiyat işlerinen de meşğul oldı. Gogolniñ "Taras Bulba"sını tatar tiline tercime etti. 1912-14 seneleri "Tatar tapmacaları, atalar sözleri pe ananeleri" cıyıntığını neşir ettirdi ve bulardan alğai parasına rus edebiyatınıñ sotsiologiyası, Şarqta içtimaiy arskeg, tatar halqınıñ tarihına vs etnografiyasına aid kuçuk kölemli kutubhane teşkil etti.

1917 senesinnñ mart ayında Ali Badaninskiy o vaqıt Aqmescidte yañı teşkil etilgen merkeziy müsülman icra komitetiniñ rus tilinde kâtibi olaraq saylandı. Bu vazifenn Ali Abdurefi oğlu 1918 senesinin küz mevsimine qadar icra eti.

A. Badaninskiyniñ siyasiy pişkinligi onı qurultaynıñ sol qanatıiıñ çelik iradeli azası oluvğa yel açtı.

Qurultaynıñ umumiy siyasetinen iç bir vaqıt razı olmağan A. Badaninskiy 1918 senesinnñ küzünde, bir taqım arqadaşlarınen beraber, açıq ve resmiy sürette general Suleyman Sulkeviç ükümetini qatiyen terk etıp, gizli işke avuştı vs 1919 senesi RKP(b)ge aza olaraq kirip, bayağı vaqıtlar Qrım halq komissarları sovetindn iş köçürici olup çalıştı. Şu senesi. Qrımnı Vrangel ordusı zabt etken soñ, Ali Badaninskiy Qızıl Ordu erkânında şimalge çekildi, 1920 senesi Melitopol (Qızıl-Yar) şeerinde, Qrım sovet ükümetiniñ azası olaraq, eline silâ alıp, beyaz orduğa qarşı cenkke ketti ve Qızıl Ordu saflarında Sovet akimiyeti oğrunda amansız çatışmalarda elâk oldı. Qrım tatar halqınıñ sadıq oğlu, kommunist Ali Badaninskiy Melitopol şeeri civarında beyaz ordu kazakları tarafından qamaçavğa alınıp, olarnıñ qanlı  hancerlerinen doğraldı.

Ali Badaninskiy, proletar inqilâbına sadıq, marksizm bilgisinen silâlı, büyük ayat tecribesiiye saip, instidatlı qrımtatar iniqlâpçısı edi. O, emekdar tatar yaşlığınıñ revolütsion ruhda terbiyelenüvi oğurında büyük hızmetler kösterdi.

Biz halqımıznıñ sevimli evlâdı, çelik iradeli kommunist, Ali Abdurefi oğlu Badaninskiyniñ fedakârane işlerini bugün büyük iftiharnen hatırlay ve onıñ cesurane ruhu ögünde secde etemiz.

 

                                         Faruq Kamilev // Yıldız. – 1980. – № 3. – S.140-142