Портрет: 

ALİ BODANİNSKİY (1865—1920). Aqmescit uyezdiniñ Bodana köyünde, namlı halq ocası Abdurefi Bodaninskiyniñ qorantasında dünyağa kele. On eki yaşına kelgence başlanğıç bilgini öz babasından ala. 1877 senesi ise Aqmescitteki yedi yıllıq ocalar seminariyasına kirip, 1884 senesi onı bitirip çıqa. Bir yıl devamında o "Terciman" gazetasında onıñ naşiri İsmail bey Gasprinskiynen beraber çalışa, oña çoq yardımı tiye. Lâkin onı ep babasınıñ zenaatı — ocalıq özüne çeke ve bir yıldan soñ Or tarafka barıp, Armânsk şeerindeki tatar halq mektebinde rus tili ocası olıp çalışa.

Quş yuvasında körgenini küter, deyler. Abdurefi oca kibi ileri adamnıñ qorantasında terbiye alğan Ali de talebelerine halqlar dostluğı ruhunda terbiye bere, daima halq arasında buluna ve yerli emekdar kütlelernen sıqı bağ peyda etip, olarnıñ arasında içtimaiy ve medeniy iş alıp bara. Mında da o ilkide. qırımtatar halq ağız yaratıcılığı nümünelerini toplap başlay.

Bu devirde Ali Bodaninskiy Orda yaşağan Mediyevler qorantasınen tanış ola. Yuqarıda qayd ettigimiz kibi, 10 yaşında babadan öksüz qalğan Abdureşidni Aqmescitke oqumağa yollamağa ve bunıñle onıñ ilerideki ömüri doğru yol almasına ciddiy sebepçi ola. Lâknn Orda Ali Bodaninskiyniñ faaliyeti çoqqa sürmey. Maalliy çar "şpikleri" onıñ progressiv areketlerini. halqnı qozğaltıcı fikirlerini tez seze ve yuqarı çinovniklerge yetkizeler. Neticede, o çoq istemese de, Bağçasaraşa avuşmağa mecbur ola.

Qırımnıñ   medeniy   merkezi   olğan   Bağçasarayda  o   kene "Terciman"nıñ işlerinde iştirak ete, anda ileri baqışlı yaşlardan teşkil etilgen frankmason lar (yañılıq araştırıcılar) tögeregine qoşula. Bu siyasiy-medeniy tögerekniñ azaları tatar edebiyatçıları. gazeta hadimleri ve çeşit zenaat saipleri ediler. Suleyman Bayburtlı. Bekir Murtazayev, Memetşa Akçurin, Yaya Piçaqçı ve bir sıra diger ileri yaşlar şu   cümledendir.   Özüniñ   keniş   bilgisi,   areketçeçligi   ve teşebbüskârlığı sayesinde o, çoqqa barmay şu tögerekniñ yolbaşçısı ola. "Farmazonlar"nıñ (ruhaniyler "frankmason" sözüni bozıp,   o vaqıttaki progressiv qırımtatar yaşlarına öyle dey ediler) alıp barğan içtimaiy-siyasiy işleri umumen Bağçasaray tegereginiñ faaliyeti, onıñ   cemaatqa   yapıp   başlağan   tesiri   tatar burjuaziyasınıñ ve ruhaniylerniñ kerçekten de yuqusını qaçıra başladı. Hususan olarnı eñ ziyade "allasız" ve "dönme" Ali Bodaninskiy raatsızlay  edi.   Yerli   çinovnikler  tarafından   kün-künden sıqtırılğan eskenceler sayesinde tögerekniñ işi ep qıyınlaşa. Ali Bodaninskiy ise politsiya tarafından em çalışqan mektebinden, em de Bağçasaraydan quvula. Bundan soñ o Aqmescitke avuşa ve anda Tavrida ve Yekaterinoslav güberniyalarınıñ devlet mülkleri idaresiniñ kâtibi vazifesine işke kire. Tamam 24 yıl devamında, yani 1917 senesi fevral inqilâbına qadar şu işte çalışa.

Halq medeniyetiniñ inkişafına büyük emiyet bererek, Ali Bodaninskiy şu devirde edebiyatnen ayrıca meşğul ola. O, qırımtatar atalar sözlerini, tapmacalarını, aytımlarını toplamaqnı devam ettire. Onıñ toplağan atalar sözleri ve aytımları 1915 senesi "Tavrida ilmiy arhiv komissiyasınıñ haberleri"nde E.L.Martino ve O.Murasov tarafından toplanğan atalar sözlerinen birleştirilip basılıp çıqa. 700 qadar qırımtatar atalar sözüniñ toplanıp matbuatta basılğanı bu birinci kere edi.

Ali Bodaninskiy aynı vaqıtta rusça-tatarca büyük luğat üstünde çalışa, progressiv rus edebiyatı nümünelerini qırımtatar tiline tercime etüvge çoq ğayret qoya. Şu cümleden Gogolnnñ "Taras Bülba"sını, "Arabeskalar" seçimine kirgen "Burun" ikâyesini de tercime ete. Özüniñ maddiy imkânı az olğanına baqmadan, içtimaiy-siyasiy meselelerge, türk-tatar tarihı ve etnografiyasına ait, ileri rus edebiyatından ve diger kitaplardan ibaret bayağı kölemde meraqlı ve qıymetli bir kitaphaneçik meydanğa ketire.

Babası kibi, özüniñ emekdar halqnen yaqınlığı ve çoq yıllar devamında alıp barğan keniş içtimaiy faaliyeti sayesinde Ali Bodaninskiy halq arasında itibarı vetanıluvı ceetinden şu devirniñ eñ ileri, itibarlı, progressiv adamları sırasından yer ala.

1917 senesi fevral inqilâbından soñ oña,siyasiy işançsızlıq kösterilip, aman-aman çerik asır çalışqan işinden çıkarıla. Çıqarıla amma, şu künden başlap faal inqilâbiy areketlerge qoşula.

Mart 25-te Simferopolde bütün ülke musulmanları vekilleriniñ (musulmanları degeni bu yerde qırımtatarlarnıñ dep añlamalı) çoq adamlı (2000 kişiden ziyade) syezdi açıla. Syezd iştirakçileriniñ ekserisi şeer ve köy emekdarlarınıñ vekilleri edi. Syezd yerli akimiyet organını teşkil etken muvaqqat musulman İcra komiteti erkânını sayladı. Bu İcra komitetke, cümleden, soñra aktiv bolşevikler olıp çıqqan Ali Bodaninskiy, Selim Memetov, Suleyman İdrisov, Halil Çapçaqçı ve başqaları saylandılar.

Ali Bodaninskiy İcra komitetniñ organı olğan ve rus tilinde çıqarılğan "Golos tatar" gazetasınıñ muarriri oldı. Lâkin etraftaki gürdeli vaqialarğa qıymet kesüvdeve bir çoq printsipial meselelerniñ çezilüvinde Ali Bodaninskiy İcra komitetniñ yolbaşçılarınen ve sonra bu komitet Qurultayga çevirilgen soñ, Qurultay reberlerinen razılaşıp olamay, olarnı doğru yolğa çekmege çoq ğayret qoydı. Bodaninskiy şu parlamentniñ azası olğanına baqmadan, bütün vaqıt onıñ burjua-milletçilik maiyetini ve onıñ yolbaşçılarına qarşı çıqışta buluna edi. Ahır soñu, olarnı qandırıp olamaycağını añlağan soñ Ali Bodaninskiy 1918 senesiniñ küzünde. Qurultaynıñ umumiy siyasiy yoluna qattı narazılıq bildirerek, bir gruppa arqadatlarınen beraber Kurultaydan çıqıp kete ve Qırım bolşeviklerinçñ gizli teşkilâtına kire. Anda o, qırımtatar bolşevikleriniñ ilki yaçeykasını teşkil etkenlerden biri ola.

1919 senesi aprel ayında Qızıl Ordu Qırımnı elge keçirdi. Birinci ülke partiya konferentsiyasında diger teşkiliy tedbirlernen bir sırada, qırımtatar emekdarları arasında iş alıp barmaq içün obkom yanında mahsus musulman sektsiyası meydanğa ketirildi. Sektsiyanıñ başı olaraq Moskvadan Merkeziy Komitet tarafından yardımğa yiberilgen körümli türk inqilâpçısı Mustafa Subhi tayin etildi. Sektsiyanıñ kâtibi ise Ali Bodaninskiy oldı. Sektsiyanıñ azaları olaraq Midat Refatov ve qazanlı bolşevik Hasan Urmanov saylanalar, Mayıs ayında Ali Bodaninskiy yañı teşkil etilgen Qırım ükümetiniñ azası olaraq saylana ve anda Halq komissarları sovetiniñ iş köçüricisi vazifesine tayin etile. Aynı vaqıtta o, Mustafa Subhinen beraber tatar tilinde "Yeñi dünya" adlı birinci bolşevik gazetasını meydang a ketirdi ve redaktirledi.

Lâkin iyunniñ ortalarında Denikin askerleriniñ tazıyıqı altında Kırım tekrar beyazlarnıñ eline keçe. Yarımadada Sovet akimiyeti yolbaşçılarından bir qısmı, şu cümleden Midat Refatovnıñ gruppası da gizli işke qaldırıla, bir qısmına ise acele sürette arqağa çekilmek kerek ola. Ali Bodaninskiy Mustafa Subhinen. Dmitriy Ulyanovnen, Dosmambet Acinen ve diger mesül hadimlernen beraber Odessağa barıp çıqa.

1920 senesi mart ayında Qırım revkomı ve obkom bürosı Melitopolde yerleşe. Ali Bodaninskiy de anda Qızıl Ordunıñ ştabında çalışa. Lâkin beyazlar olarğa qarşı apansızdan ücüm başlaylar. Ali Bodaninskiy elinde tüfek, belinde qılıç. arqadaılarınen beraber, sürip kelgen duşmanğa qarşı çıqa. Amma onıñ otrâdı beyazlarnıñ sarımına tüşe ve qılıçnen  doğrala.

Namlı halq ocası, edebiyatçı, Ali Bodaninskiy böyle etip 1920 senesi beyazlarnıñ elinden qurban ketti.

 

                                   Safter Nagayev, Riza Fazıl. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit. – 2001. – S.218-220