Портрет: 

ASAN ÇERGEYEV - Belgisiz (1879—1946). Qırımnıñ (Or, Perekop) uyezdindeki Açikeç köyünde zengin qorantasında dünyağa kele. Özü mırzalar tabaqasından olıp, zeini keskin, oqumağa pek aves oğlan eken. Köy mektebini bitirgen soñ o, 1892 senesi Aqmescitke barıp "Tatarskaya şkola"ğa yani ocalar seminariyasına kire. 1899 senesi oquvını bitirip, özüniñ köyündeki zemstvo mektebinde çalışıp başlay. Böylelikle, Asan Memet oğlu Çergeyevniñ bütün emek faaliyeti ocalıqnen bağlı oldı. 1906 senesi o, Perekop uyezdi zemstvosınıñ azası ola. 1908 senesi Aqmescitke işke avuşa ve mında ocalıq yapa. Şairniñ edebiy faaliyeti keçken asırnıñ soñunda daa ocalar seminariyasında oquğan devrinde başlay. Qırımtatar edebiyatında Asan Çergeyev hususan "Aci İslâm molla" poemasınen halq arasında tanıddı.

Bu yerde şunı qayd etmeli ki, klassik şairlerimiz Şamil Tohtarğazınıñ ve Asan Çergeyevniñ ayatı ve yaratıcılıqlarını birincilerden olıp belli derecede temelli ögrengen keniş malümatlı şairimiz Abdureim Altañlı oldı. Onıñ "Şamil Tohtarğazı ve Asan Çergeyev" namlı büyük maqalesi ta 1924 senesi "Yeñi Çolpan" jurnalınıñ 3-ünci ve 4-ünci sanlarında basıldı. Soñra onıñ aynı şu serlevalı kölemce daa kenişletilgen yedi maqalesi 1934-1936 seneleri "Bolşevik yolu" ve "İleri" jurnallarında derc etildi. Cenkten soñ ise "Şair Çergeyevniñ yaratıcılığı" serlevalı maqalesi "Lenin bayrağınnıñ 1970 senesi dekabr 29 sanında basıldı. Demek, şöyle bilmek mümkün ki, bundan soñ Asan Çergeyev aqqında kim ne yazğan olsa, şu maqalelerge bazanğanlar. Tabiiy ki, bu işimizde biz de Abdureim Altañlınıñ maqalelerine esaslanamız. Asan Çergeyev aqqında qart şairimiz Ziyadin Cavtobelinin "Yıldız" jurnalınıñ 1983 senesi 1-inci sanında basılğan "İlki adımlar" serlevalı maqalesinde yazıla. 1983 senesi derc olunğan "Edebiyat sevdaları" kitabında ise onıñ yaşlıq çağında bu büyük şairnen, ocasınen körüşkeni ve subetlsşkeni aqqında meraqlı hatırlavı da bar. Çergeyev aqqında bazı qıymetli malümatlarnı biz Eşref Şemi-zadeniñ maqalelerinde de rastkelemiz. Safter Nagayevniñ "Halq sevgen şair" maqalesi ise Asan Çergeyevniñ icadını ögrenüvde yañı yöneliş berdi.

Asan Çergeyevniñ icadiy faaliyeti 1905 senesi inqilâbiy köterinkilik vaqtında siltem ala. Bütün Rusiyeni sarsıtqan bu inqilâb memleketniñ çet ülkelerini de areketke ketirdi. Yanvar adiselerinden soñ Qırımnıñ şeerlerinde siyasiy başqaldıruvlar başlandı. Şeerlerdeki inqilâbiy çıqışlar köylülerni de areketke ketirdi. Qırımnıñ deyerlik bütün köşelerinde köylü areketleri olıp keçkeni aqqında bir çoq misaller ketirmek mümkün. Bunı 1905-1906 seneleri "Terciman" ve "Vetan hadimi" gazetalarında basılğan haberler de tasdiqlay.

Bu yerde medeniyetimizniñ körümli erbabı Abdulla Lâtif-zadeniñ Asan Çergeyev icadınıñ başlanğıç devrini doğru harakterizlegen şu sözlerini hatırlamaq mümkün: "Bu devirde topraq, köylü ve qadın uquqı, mektep ve maarif meseleleri daa da amelip (konkret) sürette qopılalar. Yazıcılarnş jerlerinde bularnıñ al etiyamesi içün daa cesaretâi tedbirler teklif etim ediler".

Asan Çergeyevniñ talebelik yılları halqımıznıñ içtimaiy ayatında ruhaniyler, pomeşçik ve mırzalar tarafından progressiv maarifçilikke qarşı amansız küreş alınıp barılğan devirde keçti. 1899 senesi seminariyanı bitirgen yılı, o "Qart bağçacı" ve "Çeşme" adlı birinci şiirlerini yaza. Bundan soñ o edebiyatnı teren ögrenüvnen meşğul ola, icadiy faaliyetini ep kenişlete. Çoq qabarmay, elde etken tecribesi ve 1905 senesi inqilâbiy areketleriniñ tesiri altında birinci büyük eserini — "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasını yaza. Lâkin oz mündericesinde çarizm zulumı altında ezilgen emekdar halqnıñ ağır vaziyetini beyan etken, inqilâbiy areketler ketişatında keniş kütleniñ uyanıp, canlanıp başlağanını temsiliy obrazlarnen tasvir etken bu eserni qayda bastırsın? Bunıñ peşinden o çoq yüre ve, niayet, 1909 senesi Canköydeki Abkinniñ basmahanesinde rus arifleri ile "Belgisiz" imzasınen bastıra. Buña baqmadan, çar memurları eserniñ müellifi Asan Çergeyev ekeniniñ üstüni aça ve onı yaqalaylar. 1911 senesi Rusiyede Romanovlar sulâlesi padişalığınıñ 300 yıllığı munasebetinen ilân etile ve amnistiyağa binaen o cezasından azat etile.

Asan Çergeyevniñ cezalanğanı nafile degil edi, çünki "Eşit, mevta ne yeyoyleyür" eseri hayaliy, fantastik süjette yazılsa da, o münderice itibarınen çarizm, kapitalizm qurumına qarşı narazılıq edi. Abdureim Altañlı özü bu poema aqqında şöyle yaza:

"Bu eser özüniñ mündericesi, ortağa sürgen meseleleri ceetinden spetsifik bir zeyerdir. Onı, qısqadan aytqanda, 1905 senesi devirinde Qırım köylüleri arasında kenişlegen revolütsion areketniñ talaplarını ifade etici qırımtatar köylüleriniñ II Devlet Dumasına bergen "Petitsiya"ınıñ mündericesini nefis şekilde aks etken eser demek mümkün". Şairniñ inqilâbiy-demokratik edebiyatımızda müim yer alğan bu "Eşit, mevta ne yeyoyleyür" poeması pübliyistik arakterde olıp, bediiy edebiyatqa haye usullarnen öz eseririniñ müim meselelerini ifade etkeni, onıñ müellifinden büyük cesaret talap etkenini açıq-aydın köstermekte.

Asan Çergeyevniñ bizge malüm olğan zkinci poeması — "Taqdir" 1909 senesi yazılğan olıp, ta 1917 senesi Aqmescitte ayrı kitap şeklinde basıla. Bu eki poema arasındaki bağ şundan ibaret ki, "Taqdir"niñ süjeti inkişafında quşçıq obrazınıñ iştirak etmesidir, dey Abdureim Altañlı. Er eki poemanıñ ahırında ğamlı quşçıqnıñ elemli sesini eşitemiz. "Eşit, mevta.."nıñ soñunda:

Alla rahmet eylesin dep, dürbesinde bağırdı,

Gün doğğancek baş ucunda o faqırnıñ ağladı —

beyitini oquğanday, "Taqdir" niñ soñunda:

Azat olıp uçqin quşçıq qonar başına  mezar taşın.

Alla rahmet eylesin dep, yırlar anda, töker yaşın.

denile.

Şair bu eserde, şübesiz, halq yaratıcılığından faydalanğan. Poemanıñ mündericesi şöyle: Köyde yaşağan bir zengin şeerge barıp, para ve baylıq hatirine qızı Esmanı andaki bir bayğa bermek içün nişan kesip, parasını ala. Bunı eşitken Esmaazanlana, içi-bağrı ezile. bu aqsızlıqqa nasıl qarşılıq bildirmege çare tapmay:

Ey, yarabbim! Sen yarattıñ, otar kibi viz de insan,

 Cümle fırsatı verdik erge, biz ğaripte keçmez lisan.

 Açıl, isar, ögümden mes, yerge batsın aq taşları!

Çıqımsız alda qalğan garip Esma ömürniñ acuvsızlığına, özüniñ aqsızlığına karşı küreşmege başqa yolunı bilmegeninden, bu derdine derman bulamaycağını añlap, öz canına qast etmege qarar bere:

İsteseñ ver biñ rait, isteseñ qop azapqa,

 Sevmey vorsom eger bayğa, olacah çoq qarsamba.

 İstemem, versii ak beyayasın, varmam zrge iç zatei,

Ey, yarabbim, al tez canım, halkqa etmey mutıy sen!

dey de, zeer içip dünyadan keçe.

Halq yaratıcılığından ustalıqnen faydalanılıp yazılğan bu eserinde Asan Çergeyev keçmişte aq-uquqtan marum qadınlarnıñ vaziyetini aydınlata, o devirniñ şaraitini tasvirley. Bu zserinen şair qadınlıqnı esaretten qurtarmaq içün umum medeniy küreşke, olarnıñ içtimaiy añılı östürüvge ğayet ciddiy ise qoşa.

Abdulla Lâtif-zade şairniñ bu eserine şöyle qıymet kese. "Taqdir" poeması ecel kibi, qader kibi hurafatqa ücüm etken eñ keskin silâ edi... Bu poemada şair qırımtatar qadınınıñ taliyi nasıl isarlarnen qoralanğanını, ruh ve iradesiniñ nasıl öldürilgenini pek edebiyane bir sürette tasvir ete".

İleride biñlernen qadınlarımıznıñ öz taqdirlerini öz kollarına almağa nail oluvlarında Asan Çergeyevniñ "Taqdir" ile büyük rol oynağandır. Eserniñ qıymeti ve edebiyat tarihımızda işğal etken yeri de, işte, bundan kelip çıqa.

Asan Çergeyevniñ üçünci bir büyük eseri daa — "Aci İslâm molla" poeması cenkten soñ tapıldı. Şairniñ yaratıcılığınen bayağı oğraşqap Abdureim Altañlı Çergeyevniñ meareti aqqında coşıp ikâye etmege seve edi. 1968 senesi olıp keçken subetimizde o şöyle degen edi:

— Asan Memet oğlu edebiyatmızda çoq eyi hızmetter kösterdi. Onıñ poema janrındaki eserleri edebiyatımız içün müim emiyetke malikler... Men çoq yıllardan berli şairniñ salmaqlı eserlerinden biri "Aci İslâm molla." adlı poemasını araştıra edim. Şimdi bu eser, niayet, menim qolumda. Men onı neşirge azırlayman. Halq aratıcılığına yaqın usulman yazılğan bu eserniñ pogziyamanıñ zengip fondına qoşulması büyük emiyetke malik vakıadır.

"Aci İslâm molla" poemasını Abdureim Altanlı "Lenin bayrağı"nıñ 1971 senesi yanvar 12-nci sanında bastırdı. Bu poemanıñ tapılıp derc etilüvi Asan Çergeyevniñ "Eşit, mevta ne söyleyür" ve "Taqdir" poemalarınıñ qıymetini bizim közümiz ögünde bir qat daa yükselıgi.

Ruhaniylerniñ, mollalarnıñ yüzsiz soylarını tenqid etüvge bağışlanğan "Aci İslâm molla" poemasında tıştan özüni safdindar köstergen, caminen eviniñarasını bara-kele yel yapqan, özüni bir ilâiy kişi dep köstermek istese de faniy dünya malına toymagan açköz molla ve onıñ caris, pis ahlâqlı qadını Hisleti ananıñ yapqan aşşalıqları, yüzsizlikleri tasvirlene.

Poemanıñ süjeti ve mündericesi şunı köstere ki, o lalq masallarındaki nefishor mollalar aqqında aytılğan menfiy hasiyetlfni, qılıqlarnı Aci İslâm molla obrazında birleştirgen. Bunı klassik şairimiz Abduraman Qadri-zadeniñ büyük ustalıqnen yazılğan ve "Lenin bayrağı"nda (1968 senesi yanvar 20) basılğan "Mollanıñ nefei" adlı şiiriy masalınıñ süjeti de tasdiqlay.

Asan Çergeyev halq masallarında bazı mollaçarnıñ açközlügi ile bağlı olıp, suvda boğulayatqan mollanıñ qurtarıluvı vaqiasını öz poemasına epizod etip ala. Ereki masalnıñ süjetleri başqa-başqa olsa da, ekisinde de mollanıñ açközlügi açılıp kösterile, mollaga, onıñ böyle qılıq.çarına qarşı nefret bildirile.

Böylelikle, şairniñ bizge şimdilik bu üç poeması belli. Lâkin edipniñ yaratqan edebiy mirası ğayet zengin eken. Onıñ özü yazıp qaldırğan cedvelge köre, otuzğa yaqın pyesa ve poemalarnıñ, 15 manzumeniñ müellifidir. Yuqarıda söz yürsetilgen poemalarından ğayrı, 1924 senesi "Yeşil ada" jurnalında onıñ "Ömür — çıraq" adlı eseri, 1928 senesi renkli resimlernen çıqarılğan ve balalar içün şiirlerden tertip etilgen "Ayvanlar ne aytalar?", "Tilki ve qoyan" cıyıntıqları, "Yıl denümi" adlı balalar pyesası bellidir.

Demek, Asan Çergeyev bala edebiyatımıznıñ inkişafına da degerli isse qoşqan şairlerimizdendir. Onıñ yuqarıda adparı añılğan eserleri balalar şairi olaraq da kjeyek mearetini köstereler. Ebet, o ateşin publitsist, şair olmaqnen birge, aynı zamanda, bala psihologiyasını yahşı bilgen tecribeli oca edi. Yigirminci ve otuzıncı senelerde onıñ qısqa, Lâkin manalı ve meraqlı dört satırlıq şiirçiklerini ezberlep yürmegen mektep talebesi yeq edi desek, yañılmamız.

Asan Çergeyev acayip ve aydın istidat saibi olaraq edebiyatımıznıñ tarihında silinmez iz qaldırdı. Onıñ yaratqan üç poemasından er biri öz deviriniñ eñ aktual mevzularını yüksek bediiylik ve nefisliknen, sade ve zengin tilnen tasvir etken eserlerdir. Nefislikke, acayip güzellikke malik, öz devriniñ aktual meselelerini ortağa sürgen ölmez eserleri oña klassik yazıcımız demege aq bere.

Asan Çergeyev milliy poeziyamızda müim rol oynaganına baqmadan, şunı teessüfle qayd etmek kerek ki onıñ yaratıcılığına alâ bugün lâyıq qıymet kesilmedi. Ve bu yerde şunı hatırlamaq zarur ki, otuzıncı senelerde akademik A.Ye.Krımskiyle, professor Bekir Çoban-zade, Abdulla Lâtif-zade de onıñ eserlerine, bütün faaaliyetine yüksek qıymet keserek, Asan Çergeyevni demokrat halq şairi olaraq qayd ettiler.

Cenkten soñki devirde Asan Çergeyevniñ eserleri "Lenin bayrağı"nda. "Aci İslâm molla" poeması 1971 senesi çıqqan "Edebiyat hrestomatiyası"nda, 1976 senesi çıqqan "Saadet içün" adlı cıyıntıqta ise "Aci İslâm molla" ve "Taqdir" poemaları derc etildi. 1986 senesi onıñ "Ayvanlar ne aytalar?" serlevası altında birleştirilgen şiirler toplamı belli ressamımız Zarema Trasinovanıñ çızğan renkli resimleri ile bezetilip üç tilde (qırımgatarca, özbekçe ve rusça) 75000 nushanen basılıp çıqtı. Demek, şairimizniñ bu zeyerlerinen bizim balalarnen bir sırada em özbek, em rus balaları da tanış oldılar.

Bir çoq  evlerde balalarnıñ:

Saba ketip toğaydan

 Çeçek başı otlayman.

 Balaçıqlar içer dep,

 Qop-qoyu s yut topldiman.

 Yahut:

Saqalçıgım up-uzun,

Oişyman qoyğa özüm.

Tiyme, çoban, senmağa,

 Tırmaşayım qırlarğa . —

dep,   şırın-tatlı   telâfuznen   böyle   şiirçiklerni   ezberden oquğanlarını da eşitemiz.

Asan Çergeyev 1946 senesi sürgünlikte Özbekistannıñ Andijan şeerinde vefat etti. Şairniñ edebiyatımız tarihına altın saifeler olıp kirgen eserleri halq ağızında yüre, yaşay ve daa yaşarlar. Olar daa çoq nesillerniñ terbiyesine hızmet eterler.

                           Fazıl R. , Nagayev S. Qırımtatar edebiyatının tarihı. - Aqmescit. - 2001.- s.207-212