Biñ defa qaraman

O: "İstifağa çıqsam, bütünley milliy meselenen oğraşacam",  – dey edi…

             Bu künlerde meşur uçucı Amethannıñ 85 yıllığı qayd etildi. Men de yaş çağımnı hatırlap, bir qaç satır yazmağa qarar berdim.

            Amethan facialı elâk olmağan olsa, şübesiz, bugünde sağ-selâmet aramızda yaşar edi, çünki Alla Taalâ oña cismaniy ve ruhiy ceetten qaviy sağlıq bergen edi.

            Amethan aqqında er kün yazıp, gazetlerde bastırsaq da, azlıq eter, bezdirmez, çünki oña bağışlanğan er bir söz, er bir vaqia meraq ve ğurur doğura desem, yañlışmam. Maqtasañ da yeri bar, degen atalar sözü ancaq Amethanğa lâyıq. Amethan kerçekten de maqtavğa munasip şahıs. Onıñ er bir yaşağan künü batırlaq edi.

            Sekseninci yıllarda aviakostruktor Antonovnıñ oğlu, belli sınavci-uçucı, Amethannıñ yaqın dostu, "Komsomolskaya pravda" gazetinde küçük kölemde, lâkin salmaqlı levha yazğan edi. Levhada dostu hususında laf yürsetken, Amethan eki defa, atta dört defa degil, biñ defa qaraman, dep qayd etken edi. Aqiqaten, uçucılar arasında ve añında Amethan Sultan Valeriy Çkalov kibi efsaneviy uçucı olıp qaldı. Bunı kimse inkâr etmez.

            Milletni qırım olğanı içün ömürbillâ Amethanğa ayaq çala ediler. Eger digger milletke mensüp olğan olsa, oña çoqtan üç defa Qaraman unvanını berecek ediler. Kommunist firqasınıñ baş kâtibi Hruşçev milletiñni deñiştir, soñ üçünci yıldızıñnı da alırsıñ, degen. Lâkin buña Amethan razı olacaq edimi? Üç yıldız degil, kökregi elmaz taşçıqlar ile toldursalar bile, razı olmaz edi. Qırım Vatanı ve qırım milletini cennetke deñişmez edi.

            Gagarin ve Titov fezağa uçmağa azırlağanda, ruhmet etiñiz, men birinci olaraq uçayım, dep teklif etken Amethan. Lâkin qail olmağanlar. Ebet, qırım yigiti olğanı içün izin bermediler. Atta bu hususta lâtife doğğan edi. Kosmodromdan Hruşçövğa: "Nikita Sergeyeviç, v kosmose sovetskiy çelovek!" – dep telefon açalar. – "Kak yego familiya?" – soray Hruşçöv. – "Gagarin", – dep cevap bereler. – "Tatarin?! Nazad yego, sukina sına!" – dep qıçıra devlet başı. Ebet, bu şaqa, lâkin o zaman onıñ ayatiy maiyeti bar edi.

            Amethan ilk-evelâ ulu insan edi. Dünyaca belli olğanına baqmadan, ğayet insaniyetli, alicenap, alçaqgöñülli olğanını onıñnen qonuşqan er bir adam tasdiqlay bile. Onda zerre qadar kibir degen şey yoq edi. Özüniñ aqiqiy qıymetini bile turıp, özüni er kesnen musaviy sürette tuta, iç bir vaqıt adam saylamay edi.

            Amethan Mishordaki Arzı-qız kibi Vatan temsili oldı. Onıñ içün ilk sefer turist sıfatında Qırımğa-Vatanımızğa kelgende, doğmuş köyümizge degil de, mishor ve Alupkağa aşıqtım. Arzı-qıznı, soñ Amethannıñ eykelini ziyaret etim. Amethanlarnıñ küçüçik azbarlarında qocaman ceviz teregi astanda Sultan emce öz qolları ile qaba tahtalarnen mahsus yasağan massa başına keçip, Amethannıñ tizesi Hatice ablanıñ pişirgen qavesini içtim.

            Oğlu Şamil çalışa edi. Berber eken. Hatice ablanen bayağı vaqıt laf etip oturdıq. Hatice abla çoq şeylerni hatırladı. Soñ içeri davet etti. Boşap qalğan ev pek tesir etti. Sanki boş odalarda ana-babanıñ, Amethannıñ ruhlrı yaşay, divarlarda sımaları siñip, qalğan kibi köründi… Bu dünya Fani olğanını añdırdı.

            Sağlıqlaşqan Hatice abla bir vaqıtlar balalar bağçasında çalışqan Amethannıñ sabıq murabbiyesi qayerde yaşağınını ayttı. Doğru anda bardım. Sarışın, qartayıp qalğan rus qadını samimiyetle qarşılap aldı. Törge oturttı. Amethannıñ ta balalıqta çıqarılğan bir taqım fotoresimlerini ketirip ögüme qoydı.

            Terbiyeciniñ aytqanına köre, Amet ğayet attik olğanına baqmadan, başsız bala degil eken. Murabbiye öz terbiyelenicisini hatırlar eken, ağladı, közyaşlarını yavluqnen sileoyek: "Amethan öz ecelinen qazalanıp ölmedi, o suiqastılq neticesinde elâk oldı. Babasını öldürgenleri azlıq etkeni kibi, oğlunı da öld.rdiler",  – dedi.

Kence oğlunı, Arslannı, sırtından pıçaqlap, dörtünci qattan, balkondan köterip atalar.

Çatal yürekli Amethan milleti qırım, özü qırımlı olğanı içün Sovet ükümetine asla kelişmey edi. Oña muhtac olğanları içün dayanıp, oña toqunmasalar da, daima taqip etip, nezaret altında tuta ediler. "İstifağa çıqsam, bütünley milliy meselenen oğraşacam", – dep açıq-açıqtan beyan etkeni çiyun ecelini yaqınlaştırdı.

Qırım halqı öz sadıq evlâdı, öz Qaramanı artından özüni ceennem ateşine atmağa azır olğanını Devlet hafsızlıq komitetiniñ hadimleri pek yahşı bile ediler. Olarğa Amethannıñ er bir adımı belli edi. Qorqubilmez şainden qurtulmaq ancaq sınav uçuvında elverişli edi. Qatiller öyle de yaptılar.

Taşkentke qaytqan soñ, bu şiirlerni yazğan edim. Ecnebiy tilde olsa da, diqqatıñızğa tevsiye etem.

                                                                            Tair Halilov // Qırım. – 2005. – 16 noyabr. – № 91. – S.5.