"Cenkte de, ömürde de men acayip insanğa oşamağa istey edim"

Qaramanımıznıñ halqımıznıñ

"Cenkte de, ömürde de men acayip insanğa oşamağa istey edim"

 Sovet Birliginiñ eki defa Qaramanı Mussa Gareyev.

             Dmitriy Zilmanoviçniñ "Sozvezdiye geroyev" (Özbekistan, "Yoş gvardiya" neşriyatı, 1985 s.) adlı kitabında Vatan cenki yıllarında 9-nci gvardiyalı polk uçucılarınıñ qaramanlıqları, sovet aslarınıñ arbiy ustalıqları aqqında söz yürütile. Biz kitaptan Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı Amet-Han Sultan hususında yazılğan bazı bir levhalarnı diqqatıñızğa etemiz.

            …1942 senesi avgust ayında o endi Stalingrad cebesine kelgen edi. Bir kün Amethan duşman uçaqlarını tutmaq içün avağa köterilgende, eki Me109-nı kördi. İvan Börisovnı qorçalavında öz uçağını duşman "meselerlerine" doğrulttı. Onıñ tezlik ve tedbikârlıqnen yapqan ücümi neticesinde gitlerci uçağından kökte yalıñız qap-qara tütün dumanı qaldı. Dugman uçağı yerge tüşer-tüşmez, Amethan vıznen ekinci "messerşmittke" ücüm etti. O da yanğan meşpl kibi birincisiniñ artından yerge endi.

            Stalingrad kökünde üç ayğa yaqın bir vaqıt içinde o (Amethan közde tutula) şahsen özü duşmannıñ altı, başqalarınen beraber yedi uçağını yaqtı. Ekinci kere Lenin ordeninen mukâfatlandı.

            …1943 s. 25-mart – 9-ncı gvardiyalı polk içün büyük ğalebe künü oldı. Rostov-na-Donu şeerini qorçalavda uçucılar 16 duşman uçağını urıp tüşürdiler. O künü Amethan on dane YAK-1 uçağına yolbaşçılıq eterek, Kaysu rayonında duşmannıñ qırq Yu-87 uçağına rastkeldi. Amethan aylanıp, bombarduman uçaqlarnıñ üstüne köterildi, duşmannıñ qırıcı uçaqları olmağanını körip, yükseklikten qurşun tezliginen yetekçi nemse uçağına ücüm etti. Bem-beyaz "Yünkers" şu daqqası patladı. Dört duşman "messeri" Amethanğa doğru ıntıldı. Lâkin tecribeli uçucı toqtamadan manevra eterek, ep yüksekke köterildi ve sırası kelgende, ücümge keçti..

            Amethan öz aerodromına qaytqanda eki "messerşmitt"ni kördi. Şu daqqası olarnıñ birine ücüm etip yaqtı… Böyleliknen, bir çarpışmada eskadrilya komandiri gvardiya kapitanı Amethan Sultan eki duşman uçağını yoq etti.

            … Birleşmeniñ eñ yahşı uçucı "avcı"larından biri Amethan sultannıñ tecribesi keniş darqatıldı. Cebe ve ordu gazetleri ava ası Amethannı köz ögüne alıp: "Qaramanlarnıñ izinden ket! Olardan yeñmek sañatını ögren"! denilgen rubrikalar astında mahsus maqaleler ve materiallar derc ettiler. Amethan öz dostlarına şöyle nasiat bere edi: "Avcılıq yapmaq menim eñ sevgen işim. Çünki böyle vaqıtta  adamnıñ qabiliyeti,  bilgisi ve tecribesi açıq-aydın numayış etile. "avğa" çıqqan uçucı er şeyni körmege areket etmeli, özü ise közge çarpmaq kerekmey. Duşmanğa o seni beklemegen vaqıtta ücüm yap. Er vaqıt yükseklikni elde et: Kim yüksekte olsa, o yeñer".

            Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı Mussa Gareyev özüniñ "Ucümciler maqsatqa doğru keteler" ("Şturmoviki idut na tsel") adlı kitabında şöyle yaza: "Arbiy vazifeni eda etmek içün biz sıq-sıq Amethannıñ qorçalavında uça Edik… Bu cesür uçucınıñ qaramanlıq şüreti aqqında bütün cebede vaqialar efsaneviy bir şekilde beyan oluna edi. Bizimkileri onıñnen ğururlana, nemseler ise ateşten qorqqan kibi, ondan qorqa ediler. Amethan pek ustalıqnen uça, yükseklikni, tezlikni ve atqanda tekmillikni begene edi. Cenkte de,  ömürde de men bu acayip insanğa oşamağa istey edim.

            "Sovetskiye VVS v Velikoy Oteçestvennoy voyne 1941-45g." adlı kitapta böyle yazılarnı oqumaq mümkün: "18 yanvarya "şesterka" istrebiteley 9-go gvardeyskogo istrebitelnogo aviatsionnogo polka, vozglavlâyemaya komandirom eskadrilya Geroyem Sovetskogo Soyuza mayorom Amethanom sultanom i yego zamestitelem Geroyem Sovetskogo Soyuza kapitanom P.Ya. Golovaçevım, vstupila v boy s 25-yu FV-190. Sovetskiye letçiki smelo atakovali ih i v zavâzavşemsâ boyu üniçtojili pât vrajeskih samoletov, a ostalnıye, sbrosiv bombı, vne tseli uşli na zapad. Naşi letçiki bez poter vozvratilis na svoy aerodrom".

            …Amethan Berlinniñ merkeziy aerodromına qondı. O vaqıtta etrafta daa atışmalar devam ete edi. Soñundan bu vaqia Amethan böyle hatırlay: "Qonmağa enem, amma şübelenem: aerodromda bizimkilerimi, yoqsa duşmanlarmı? Qondım, lâkin, er ihtimalğa qarşı, uçağımnıñ motorını söndürmedim. Baqsam, uçaqqa doğru bizim piyadeler çapalar. İlk yetişip kelgeni arttakilerge: "Bizimki, bizimki!" – dep bağırdı. O maña, men ise oña quvandım. Ğalebe ve körşüvnen hayırlap yetiştirir-yetiştirmez, onlarnen askerniñ quçaqlarında qaldım. Böyle vaqianı unutmaq mümkün degil".

            …Sabıq ordu komandanı, Sovetler Birliginiñ Qaramanı, aviatsiya marşalı S.İ. Rudenko "Krılya pobedı" kitabında mına böyle satırlar yazdı: "Almaniyanıñ asını yeñgen Sovetler Birliginiñ Qaramanı Amethan Sultannıñ ustalığı aqqında biz evelden de bile ediye. Endi ise o Berlin kökünde cenkleşti ve şu saati özüniñ er şeyni körebilgen, duşman ücümine qapılmağan, avada yaşın tezliginde areket etken, mürekkep uçuvlarda ğayet sabırlı-dayanıqlı uçucı olğanını kösterdi".

            Vatandaşımız aqqında aytılğan ve yazılğan böyle acayip sözlerni misal olaraq daa çoqtan-çoq ketirmek mümkün. Bizim tasavurımızğa köre, tek Sovetler Birliginde degil  de, bütün dünyada Amethan sultan kibi cesür ve usta uçucı olmadı. Onıñ cekten soñki ğayet mürekkep, havflı ve mesül sınavcı-uçucılıq saasındaki 20 yıllıq faaliyeti içün o uçunci kere Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanını lâyıq edi, lâkin o bizim millet vekili olğanı sebebinden bu unvan oña berilmedi. Fikirimizce: keç olsa da, eger bu mesele boyunca ait teşkilâtlarğa muracaat etilse, belki adaletni tiklemek çaresi bulunır.

                                                                      // Qırım. – 2005. – 22 oktâbr. – № 84. – s.2 .