"EŞİT, MEVTA NE SÖYLEYUR" POEMASI MİSALİNDE ASAN ÇERGEYEVNİÑ BEDİİY USTALIĞI

                  "EŞİT, MEVTA NE SÖYLEYUR" POEMASI MİSALİNDE
                                 ASAN ÇERGEYEVNİÑ BEDİİY USTALIĞI



1883 senesi İ. Gasprinskiyniñ "Terciman" gazetası çıqıp başlagan soñ Qırımda tamır millet arasında uyanuv deviri başlanıp, milliy devletçilikni ğayrıdan tiklemek oğrundaki küreşke büyükten-büyük siltem berildi. 1917-1918 senelerinde N. Çelebicihan ve Cafer Seydamet yetekçiliginde Kırım Halq Cumhuriyeti meydanğa ketirildi. Devletçilikni tiklemek içün küreş ğayrıdan başlandı ve alâ daa devam etmekte. 1883 senesinden 1917 senesinece olğan devirde qırımtatar halqınıñ ögünde nasıl muammalar turğan olsa, aynı şularga da turmaqta. Bugünki künde doğğan suallerge cevaplarnı ekseri allarda halqnıñ basıp keçken tarihiy yolunda, onıñ klassik edebiyatında araştırmaq sırası kele. Şunıñ içün de bu noqtaiy-nazardan kelip çıqqan İ. Gasprinskiyniñ, U. Tohtarğazınıñ, N. Çelebicihannıñ, B. Çoban-zadeniñ ve diger erbaplarımıznıñ edebiy miraslarına sıq-sıq muracaat etemiz. Böyle edipler arasında Asan Çergeyevniñ adı da bar. Onıñ edebiyatımızda tutqan yeri ne qaldırğan mirası ğayet qıymetlidir.
Asan Çergeyev acayip, aydın istidat saibi, qı¬rımtatar edebiyatı tarihında teren iz qaldırğan iibimizdir. Poemaları, manzumeleri öz deviriniñ eñ aktual mevzularını teren mündericenen, yüksek nefislik, sade ve zengin tilnen yazılğan eserlerdir.
A. Çergeyevniñ eserlerinde köterilgen meseleler yalıñız o devirde degil de, bugünki künde de mevcut olğan muammalardır. Şunıñ içün biz A. Çergeyevniñ eserlerinde, hususan "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında köterilgen suallerniñ aktualligi ve zemaneviyligi noqtaiy-nazarından közden keçirmek maqsat ettik.
HIH-HH asırlarnıñ kesişken deviri tarih içün ğayet sarsıntılı bir devir edi. Dünyada ve 1905 se¬nesi Rusiyede olğan inqilâp Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ayatına pek tesir etti. İ. Gaspralınıñ "Terciman"ından başlaşan yañı edebiyat 1905 senesine qadar kerek münderice, kerekse til ve şekil itibarı ile yañı yönelişte ketti. Moskvada, Frantsiyada oquğan soñ, 1876 senesi Qırımga kaytıp kelgen ve ocalıq etip başlağan İ. Gaspralı etrafında birleşken ediplerniñ (A. Bodaninskiy, O. Aqçoqraqlı, İ. Lömanov, A. Kerem ve digerleri) esas maqsadı halqnı medeniyetke celp etip, olarnı oqur-yazar etmek içün çareler tapmaq ve olarnı ömürge tadbiq etmek edi [1]. Bu uyanuv devirinde icat etken yazıcılar ve şairler arasında Asan Çergeyev de bar edi.
Asan Çergeyev otuzğa yaqın pye¬sa ve poemanıñ, 15 manzumeniñ müellifidir" [11,s. 211]. Lâkin bu qolâzmalarnıñ çoqusı, ocalıq sebebinden köyden-köyge köçip yürgen devirinde gayıp etile [3]. Şairniñ icadiy faaliyeti 1905 senesi inqilâbı vaqpında büyük siltem ala. Rusiyeni sarsıtqan inqilâp memleketni areketke ketirdi. Yanvar adiselerinden son Qırımnıñ şeerlerinde siyasiy isyan başlandı. Köylüler de areketlendi. Bunı 1905-1906 seneleri "Terciman" ve "Vetan hadimi" gazetaları da tasdiqlay [11, s. 208]. Birinci rus inqilâbı neticesinde başlangan vaqialar Asan Çergeyevge tssir ete. Çoqqa barmay, elde etken tec-ribesi ve 1905 senesi inqilâbı tesiri altında özüniñ büyük eserini - "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasını yaza. Poema publitsistik harakterge malik, nefis edebiyatqa has vastalarnen zamannıñ aktual meselelerini ögge sürgen bir eserdir. Bu poeması 1909 senesinden, yani 1-nci neşirinden soñ, künümdage qadar iç bir kere basılmadı. Poemanıñ tolu variantı ne kitaphanelerde, ne de arhivlerde qalmagan. Profes¬sor İ.A. Kerimniñ çoq yıllar devamında alıp bargan araştırması belli bir müsbet netice bermedi. Cenkten evel derc olungan bir sıra maqalede poemadan bir çoq misal ketirildi. İ. Kerim şu parçalarnı toplap, qararnen olsa da sıralap, "Yıldız" mecmuasında bastırdı. Belli olğanı kibi, 1905 - 1907 seneleri Rusiyede olıp keçken inqilâbiy vaqialardan soñ reaktsiya deviri başlay. Çar ohrankaları tütün çıqmagan yerde bile "Yangın bar!" dep bağır-çagır etip yüre ediler. Böyle bir agır devirde eñ küçlü darbeler milliy tasil ve medeniyetimizge endirildi. Poemada köterilgen siyasiy-içtimaiy meseleler pek keskin kosterile. A. Çergeyev poemasını bir qaç yıl devamında bastırıp olamadı. Niayet, 1909 senesi, poema Canköyde A. Çergeyevniñ tanışı M.İ. Abkinniñ basmahanesinde kitapçıq Kirill ariflerinen basıldı. A. Çergeyev poemasını "İndemez" lağabınen çıqara. Aman-aman 2 yıl devamında kitap aqqında iç bir haber eşitilmedi. "Eşig, mevta ne yeyoyleyür" kitapçığı aqqında birinci şikâyet 1911 senesi fevral 2-de peyda ola. Bagçasaray politsmeysterine yollanılğan şikâyette "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasınıñ adı añıla. Bir qaç vaqıttan soñ "İndemez" tahallüsi altında kim gizlengenini tapalar ve Çergeyev aqqında malümat toplpmağa başlaylar. Çar ohrankası A. Çergeyevni yaqalamaq içün uyğun manaçıqlar araştıra. 1911 senesi noyabr 14-te poemanı banderolnen Odessa şeer Tsenzura komitetine yollaylar. Tsenzura komitetiniñ matbaa işleri boyunca inspektorı İ. Spafaris poemanı rusçaga çevire ve Tsenzura komitetiniñ adına cevap yaza (cevapını "Yıldız" -1996, №6-Kerimov.)[5].
A. Kriçi skiyniñ "Öçerki russköy politiki na okrai¬nah" adlı kitabından alınğan ve prof. İ. Kerimniñ maqalesinde misal ketirilgen bu "añlatuv" çoq şeyni açıqlay. Çar samoderjaviyesiniñ alıp barğan milliy siyasetini tar-mar etip taşlay. İşte, şunıñ içün de 1912 senesi başlarında A. Çergeyevni jandarmalar yaqalaylar. Ancaq, 1913 senesi Roma¬nov sülâlesiniñ tahtqa köterilgeniniñ 300 yıl-lıgı munasebetinen amni¬stiya ilân etilip, Asan Çer¬geyev de azat etile.
"Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında 1905 s. inqilâbı devirinde Qırım köylüleri arasında kenişlegen inqilâbiy areket ve olarnıñ talapları ifade etile. Eserni - uyanıp devirindeki halqnıñ arzu ve hayalları simvolik, kinayeli şekilde ve nefis edebiy usulnen tasvir etilgen bir eserdir [3].
A. Çergeyevniñ icadınen temelli oğraşqan A. Altañlı "Eşit, mevta ne yeyoyleyür" poeması aqqında şularnı  qayd ete: "Eser 1905 senelerinde Qırım köylüleri arasında kenişlegen inqilâbiy areketni aks etken, köylülerniñ II Devlet dumasına bvrgen petitsiyasınıñ mündericesini nefis sürette ifade etken eser. Süjetı ise M.Yu. Ler-montovnıñ fransıu şairi Zeydlitsten tercime etken "Ava gemisi" adlı matumesini iñdıra" [I]. "Ava gemisi" eserinde kapitansız, deñizcisiz bir gemi tasvir eti¬le. Okeanda kimsesiz bir ada. Bu adada imperator qabiri buluna. Er yıl, imperat vefatınıñ yıl dönüminde, adağa gemi kele. İmperator tirilin qabirinden çıqa, geminen Frantsiyasına bara. Eskiden emirinde bulungan marşallarını ve sevimli oğlun çağıra. Cevap alamağan soñ, kederlene ve geminen adağa keri qayta. Lermontovnıñ şiirniñ süjeti aqşam başlap sabaga qadar devam ete. Şiir tu sa-tırrlarnen yekünlene: "...Soñra o mine sihirli gemige, / Oplanıp, başını sarqıta köksüne, / Qolunı siltey de, dert, elem, ğam ile/Yonele kene de qaytmaq içün keriye". A. Çergeyevniñ poeması ise: "Yuqlay edim, aqsırıp uyandım / Men bir tatlı yuqudan, /Açtım közüm, inan, ötüm /Patlay yazdı qorqudan; İşte, sabah, şükürler olsun, /Qapladı kün tuvuşın / Eşitemen yakın yerde / Endihoraz davuşın..." kibi satırlar eserdeki Abeş tarhanlı Ümer efendiniñ "Ava gemisi"ndeki imperator kibi tirilip, mezardan gece degil de, saba çıqqanı tasvirlenile" [3]. Aynı şu fikirni S. Nagayevniñ "Halq sevgen şair: Asan Çergeyevniñ dogğanına 100 yıl toluvı munasebetinen" serlevalg maqalesinde de rastketirmek mümkün [9]. Poema hayaliy, fantastik süjette yazılsa da, münderice itibarınen çarizm, kapitalizm qurumına qarşı edi. Şairniñ inqilâbiy demokratii edebiyatımızda müim yer alğan "Eşit, mevta ne söyleyür" poeması öz deviriniñ müim meselelerini ifade etmeknen birlikte, müellifinden büyük cesaret talap etkenini açıq-aydın köstermekte [11, s. 208 - 209]. Köterilgen meselelerge, qayd etilgen vaqialarğa bugünki künniñ noqtaiy-nazarından baqqanımızda eserniñ zemaneviy ve aktual olğanını körermiz. Dersiñ, poema bizim bugünyumiz aqqında yazılğan [4, s. 103- 106]. Lirik qaramannıñ bir çoq qaydlarını, bir çoq sözüni bundan yüz yıl evelsi degil de, sanki bugün duyamız: "...Kerçek, Kırımda tatar mülkü/Siyrek-sandırak körüne..."; "Qandavarsañ, eşitesiñ/ Salte müfti davası..."; "Baqıp tursañ, İvana beñzer, /Urbaları sıq-tırma...".
A. Çergeyevniñ poemasında bugünki alımıznıñ söznen ögul aqqında bilgi aldıq. Ögulnıñ, yani mektep talebesiniñ bu acınıqlı alla qalganınıñ sebepçisi - ocasıdır. "Kötekten ğayet hatri hoş" kibi mecaz yardımınen müellif bizge ocanıñ nasıl ölganını añlata. Talebeniñ ne içün bu alda qalğanını bu satırdan tam añlaymız. Böyle oca talebesine bilgi, ilim bermeknen degil, köteknen ögraşa.
"...Söyler oca: "Çocuq benim,
Tek süyekler babanın.
Benim urğan yerim yanmaz
Ateşine Allanıñ!"

Bu sebepten balaçıkıar
Mektebe kelmez qorqudan,
Onıñ içün millet cail,
Açılmaz közü yuqudan..."

Bu eki dörtlükte müellifniñ oquyıcını ocanıñ daa da tafsilâtlı obrazınen tanış Etmesinden, yani bu: /Çocuq benim, / Tek süyekler babanıñ. /Benim urğap yerim yakiaz Ateşine Allanıñ! /kibi satırlarda Qırım mektepleriniñ acınıqlı alını sezemiz. Cail oca cail mektepni meydanğa ketirir. Neticede bu ocalıqnıñ faydası iç körünmez. Bu dörtlüklerde de "çocuq, ben, yemek" kibi Şive sözlerine  ve "benim urğan yerimânmaz; açılmaz közü yuqudan" kibi mecazlarga rastkelsmiz. Eñ meraqlısı şu ki, müellif öz eserinde em şimal em de cenüp şivelerini qullanmaqta. İnqilâp devirlerinde til meselesi yolunda C. Kermençiklinen A. Odabaş "türkçilik" ve "tatarcılıq" gayeleriniñ izinden ketip, eki tilni de matbuatta sınaganlar. Keliñiz, bu eki dörtlükke diqqatımıznı çekeyik.
"...Dünya bağlı ahiretke,
Cail olsa bir ada".
 Ölgende de çeker belâ,
 Eksilmez başı belâdan.

Em faqırlıq, em caşlik
Bizni yoldan qaldıran,
Çekken bile bu eziyetni,
Düñyada bulmaz iç aqran...".

Halq cail olsa, o iç bir zaman doğru yolnı, doğru izni tapmayacağı añlatıla. Şu satırlarda müellif büyük bir ustalıq ile milletiniñ nege oğraycağını tarifley. Ve bu seçilgen yolnıñ doğru olmağanını añlata.
Oquyıcığa daa da añlayışlı olsun dep, şair ustalıqnen frazeologizmlerni - "çeker belâ, eksilmez başı belâdan, yoldan qaldıran, çekken bile bu eziyetni" ve "bulmaq, qaldıran" kibi şivelerni qullana.
"...Köterildi halq qarşığa
Altmış bir senesi,
 Çoqusı candan ayrıldı
Mal-mevaldan kimersi.

O vaqıt vaquf keçti
Aqar millet qoluna,
Kayni zabt etkeni tursın,
Em de bizge qılına..."
Yuqarıdaki dörtlüklerde müellif yaşağan 1905 senesi inqilâbı tariflene. Ağır yaşayışqa dayanamagan insanlar aqsızlıqqa qarşı küreşmek içün köterileler. İç bir şeyge baqmadan, adamlar toqtamay, ne mal-mülkten ne candan ayırıluv olarnı qoqutmay - "Çoqusı candan ayrıldı/ Mal-mevaldan kimersi" ğayesi mecazğa çevirile. Küreşniñ neticesi şöyle ifadelene: "O vaqıt vaquf keçti/Aqarmillet qaluna".
"...Yıqıldı köyler, yurt kesildi,
Mezarlıqlar yoq oldı,
Olanın da taşlarından
İlge bina quruldı...", -
"Mezarlıqlar yoq oldı," - mına neden, poemanıñ başında baş qaramannıñ ötü patladı: - " ...ötüm patlay yazdı qorqudan ".
Er yıl bizim musulman mezarlıqlarımız viran etile "Seitler rayonında musulman mezarlığında fevral 10-ğa keçer gecesi uç yüzge yaqın qabir aqaretlenip, viran etildi...". Ve "'Aqmescit civariidaki Çistenkoye köyünde... 40-qa yaqın baştaş yıqtırılğan... ".[14]
Dörtlükte evel olıp keçken vaqialarnıñ neticesi aydınlatıla - "Yıqıldı koyyer, yurt kesildi,
/ Mezarlıqlar yoq oldı /. Bu satırlardan añlaşıla ki, kene de adiy halq, fuqare insanlar çekişeler.
Düştüm duşman qapqanına
Qaldı, sandım qabaatke.
 Quvdılar beni, dediler:
"Poşel tatarskiy lapatke!"
Tekrar şiveden sözlerge rastkelemiz:
 "Düştüm duşman qapqanına /Qaldım, sandş qabaatke. /Quvdılar beni,   dediler:  / "Poşel,   tatarskiy lapatke!".   Mevta Qırımnı kezerken, çoq şeylerge rastkele, çoq şey köre. Müellif Vatanda olğan kelmeşeklerniñ davranışını tarifley, yani şair milletniñ öz Vatanında olıp da, öz evlerine, yerlerine saip olmaganını köstere. Şair er bir satırını canlı halq tilinen, bediiy mecazlar baylığınen süsley.
"...Dedim aian: "Sen bilesiñ,
 Bu nasıp bir memleket?!
 Benim bilgen Qırım olsa,
Savğan jen bereket..." - dörtlüginde ise mevta ayrette qalıp, öz-özüniñ belki Qırımda degil, başqa yerde olğanını tüşüne. Öz keçken ömürinde yaşağan Qırımına oşamağanını añlay. Şimdiki Qırımnı qabul etmege istemey. Mında müellif oquyıcısınen bir subette bulunıp, oña sualler bere, oquyıcını teren tüşüncege daldıra.
"...Ai, qonaqbay, söyle bana,
Bu mırzalar nerede?
Düñya içinde kezelermi,
Evelkiday kene de?!
Az yerlerde temel tikip,
Mırzanıp qaldı uç-dörtü:
Biri Orda, biri Qırda,
Bilinmez em Vatan yurtu..."
Şair    çetten    kelgen    bir    adam    olaraq qonaqbaydan  "nerede"  dep  mırzalarnı  soray. Mırzalar köşelerge saqlanıp oturalar. Olğan mırzalardan da tek bir qaçı qaldı. Bu yerde müellif bir mizah tasvirinen köyde, ya şeerde qalgan tek bir zengin  qonaqbaydan  "paradı, sade halqnı  bütün ömür  qul etip tutqan mırzalarıñ qayla", - dep sorağanda, mezkürniñ vaqtı keçti zan ete.
Kitti itibar, savdı devran,
 Olar kitti dünyadan,
 Tek bizden ferqı şudır:
Babası kinâz ya dvorân,
"Kitti itibar, savdı Devran" satırında sayğı, ürmet qalmadı, er şey bitti, er şey ketti manası bardır. "Olar kitti dünyadan" - elbette vaqıt ket¬ti, em de, olar dünyadan kettiler. Bu satırlarğa köre, evel zamanlarda ve şimdi de fuqarelik ve baylıq qonuşmay, qarışmaylar.
"...Kimisi em satıp yurtun
iredi tap taşına,
Kimsi içti, qonuştı er kün
Yetti "Boraqay" başına!.."
Halqnıñ acınıqlı alınıñ sebeplerini müellif "yurt satıldı", "birisi içti", "birisi boşuna kıtuştı" kibi mecazlar, frazeologizmler vastasınen ifade etip, milletniñ Vatanınen işi olmağanını aytmağa istey.
"Söyleme, añladım, oğlum,
Ğayet eyi onu ben.
Biriñizniñ yoqtur farqı
Mezardan yatan ölüden" -
Qırımnı   kezip   yürgen   "mevta"   obrazı:
"Biriñizniñ yoqtur farqı / Mezarda yatan ölüden",  - dep
canlılarnıñ ömür tarzınıñ ölülerden farqlı olmaganına taaciplene. Ve milletniñ inqirazğa oğrağanını, er şeyden haberi olıp, halqnıñ havflı macerağa tüşkenini köre. Ancaq buña iç bir tesir yapıp olamağanına kederlene.
Tilmen tabir mümüoni yoq
Ep beterdir körgenim,
Baña köre, ey Yarabbim,
Eyi ondan ölgenim!
Mevta körgenlerine o qadar şaşa ki, bunı añlatmağa zorlana. Körgeni ep beterleşe ve beterleşs, eyi şey iç körünmey. Şu cümleden bu dünyada yaşamaqtan ölüm daa eyidir dep, fikir ete.
Vaquf bu köy, sahibi qazna,
Arenda tuta cemaat,
Keçşemiz taqan - tuqan
Elde en kuç zenaat.
Bu dörtlükte, bugünki alımız tasvirlene. Müellif adiy halqnıñ yaşayışını tarif ete. İç bir şeyge saip olmağan insanlarnıñ zorluq, qıyınlıq çekkenleri qayd etile.
Taş çıqarıp yer qazalar.
Zor iderler eki ele.
Ayırılmaz bu ğariplik
Ne qadar terler tamsa yere.
Satırlarda kene de zemaneviy yaşayışımız tariflene "Taş çıqarıp yer qazalar" - adamlar ağır iş eteler. Ellerimiznen ağır iş yapıp özümizge ev quramız, çaremizni özümâz köremiz.
Alımıznı  em baqıñız,
Üst - başımız yaçanğaç
 Çekişemiz dünya içinde
Eki kün yürsek, bir kün aç.
Bu satırlarda adiy halqnıñ alı kösterile. Adamlar aç, çıplaq, uryan olaraq tariflene. Yani müellif oquyıcı diqqatını daima fuqare halqnıñ vaziyetine çeke. Yazıcı ayattaki aqsızlıqnı, çekişmelerni, ağır yaşayışnı aydınlata.
Eksildi ilim, azdı tem,
Çoq bir baiquş kişimiz,
 Şimdilikçe arta gide
Turğan saytın işimiz.
Bu satırlarda müellif ilimniñ eksilgenini, bu sebipten ağır yaşayış küç alğanını añlata. Kerçek, Qırımda tatar mülkü Siyrek - sandıraq körüne...
Bu eki satırda müellif milletniñ öz yerine saip olmağanını, öz Vatanında, amma malı-mülkü olmayıp aqsız yaşaganını qayd ete.
Añlaşila, butar nemse:
 "Furt - furt" idup yeyoylene,
Turasıdır buna köre.
Qazaqtan eyi körüne.
Öz Vatanında tatarlar saip olaraq yaşap olamaylar. Buña daima ya öz millet büyükleri. ya da nemeye, ruslar keder eteler. Qırımda nemse çoqlaşqanını, anda-mında yürip, söyleşkenini köstere. Nemsenen qazaqnı qıyaslasañ, olardan nemseler biraz "eyi korgone".
Diñle, oğlum, söyleyim, baq
Sen, torunçıq, toqtatur!
Millete fayda  etmeyenniñ
Arıcı onıñ toktamaktır.
Müellif yetişken "oğlum" sözünen bütün yigitlerge nasiat bere. Vatan, halq yardımğa muhtacdır.
Birlik olmay ketseñiz şay,
İşiñiz ğayet pek fena...-
Şair birlik-beraberlike, muabetlikke çagıra.
Qandi varsañ.eşitesiñ
Saçte müfti davası...
Biriñizin yokıpur farqı
Mezarda yatqap ölüden...
Tatarlar arasında birlik olmaganı qayd etile.
Baqıp tursañ, İvana beñzer,
Urbaları sıqtırma.
Bıcak, palto arkasında,
Saçları uzuya qırqtırma...
Ev içinde stoya, skemle,
Tartqıda çinaq, tepisi.
Ai, anasın, qazaq şey"
Bunıñ içinde episi!
Soñunda bu 2 dörtlükte müellif halqnıñ kazaqlarğa beñzegenini, olardan iç farqı almağanını qayd zte: "İvana beñzer.. , ay, anasın, qazaq şeyii.
Asılında A. Çergeyevniñ yaratqan "mevta" obrazı keçken nesilini tarifley. Müellif Qırımnıñ eki nesilni, eki devirini kösterip, özü közetici sıfatınen meydanğa çıqa. Poema - "mevta" dep adlandırılgan nesilniñ sedasıdır. Müellif esli-başlılarnı er daim: "Ah, bularnı dedelerimiz körseydi..." kibi sözlerinen çizıp, dedelerniñ ruhını canlandıra.
A. Çergeyev şive çeşitlerini qullanğanı nafle degildir. Şair em cenüp em şimal şivelsrini bir eserde birlsştirgeni kibi, halqnıñ da böyle birlik olmasını tiley.
"...Ev içinde stol, skemle,
Tartqıda çanaq, tepisi.
Ai, anasın, qspaq şeyi
Bunıñ içinde episi!.."
Asan Çergeyevniñ "Eşit, mevta ne söyleyür" adlı poemasında köstergen bediiy tasvir ustalığı pek teren ve çoq taraflıdır. Şair pek sade, añlayışlı tilnen halqnıñ müim vaqialarını tasvir ete. Aman-aman er bir dörtlükte şair mecaçlarğa yer tapa, poemada frazeologizmler, şive sözleri, qıyaslamalar ve mubalâğa işletile.
Çergeyev poemasını yazğanda meraqlı ve pek acayip bir janrnı qullana. Eserde em tasvir, em de munaqaşa unsurları bardır. Şair bir nasiatçı-mütefikkir olaraq, gençlerge ömür tarzınıñ örneklerini köstere, eserde köterilgen mesele de bugün aktualligini coymadı. Halqımıçnıñ diger halqlar arasında dağılıp ketmesi, yaş tatar nesili tuvğan tilini unutıp, rus tilinde lafetmesi ve bunıñnen bağlı olaraq üstümizde asılğan havf -pek ciddiy bir messledir.
"Eşit, mevta ne seyleyür" poeması inqilâbiy-demokratik edebiyatımızda müim yer işğal etmekte. Poema püblipistik ruhta, bediiy edebiyatqa has usulnen yazılğan. Poemada XX asırnıñ müim meseleleri aqqında fikir yürsetile. Poema çar akimiyetiniñ tatar halqı üstünde keçirgen aşşalayıcı siyayeyetine qarşı narazılıqnı ifadelegen bir eserdir.
Tatar halq ağız yaratıcılğı ve klassik rus edebiyatınıñ tesirini köremiz. Şekil ceetini közge alsaq, eser qırımtatar manesi ölçüsinde, yani halq şiiri ölçüsinde yazılğan. Süjet qurulışı M.Yu. Lermontovnıñ "Vozduşnıy korabl" eserini añdırıp kele.
Qırımtatar halqı ögünde bugün turğan muammalar Asan Çergeyevniñ 100 yıllıq "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasında aksini bulmaqtadır.


Qullanılğan edebiyat:
1.  Altanlı A. Şair Çergeyevniñ yaratıcılığı // Lenin bayrağı. -1970. - dek. 29.
2. Cavtobeli 3. İlki adımlar // Yıldız. - 1993. - №1. - S.85 - 89.
3.  Kerim İ.L. XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar   bediy   sözüniñ   evrimi.   -   Simferopol: "Krımuçpedgiz", 1998.- 184s.
4.  Kerim İ. A. "Eşit, meyvta ne söyleyür": Asan Çergeyevniñ psomasına dair bazı qaydlar// Yıldız. -1996. - №6.-S. 158-162.
5. Krımskiy A. Qırımtatarlarnıñ edebnâtı. - Simferopol.: "Dolâ", 2003.-200 s.
6.    Qurtnezir    3.    Qırımtatar    edipleri:    ömür    ve yaratıcılıqları   aqqında   qısqa   malümatlar.   -Simferopol: "Tavriya", 2000. - 156 s.
7. Nagayev S. Halq sevgen şair //Lenin bayrağı. -1979. - sent. 25.
8.  Fazıl R., Nagayev S. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. -Simferopol: "Qırşdevoquvpedneşir", 2001. - 750 s.
9.Çergeyev A.' Eşit, mevta ne söyleyür//İıldız.-1996.-№6.-S. 162-167. 10. Çoban-zade B. Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri. -Simferopol: "Dolâ", 2003. - 236 s.
P. "Yañıdünya" gasetasi №7, 2008s. fevral16;  №15,  2008s. aprel 12.


                            Asan MURADASİLOV. // Yıldız. – 2008. – № 4. – s.168-185