İsmail Gasprinskiy

İSMAİL-BEY GASPRİNSKİY

(1851-1914)

 İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy 1851 senesi mart 8(21) künü Avcıköyde doğdı. Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Parijde tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit tatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.

1879 senesi Bağçasarayda şeer Golovası olaraq saylandı ve bu vazifede 1883 senesine qadar bulundı. Publitsistikağa avesligi ve istidadı onı yavaş-yavaş gazetecilik faaliyetine ketirdi.

1883 senesi aprel 10(2.3) kününden başlap ömüriniñ soñuna qadar "Terciman" ve arada "Millet", "Alem-i-nisvan", "Ha-ha-ha", "Alem-i-subyan" kibi gazet ve dergiler neşir etti. Kendisiniñ şahsiy tipografiyasında kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasilniñ derecesini çoq kereler yükseltti.

"Tilde, fikirde, işte — birlik!" şiarınen türkiy  halqların biri-birine yaqınlaşması ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösmesi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimaiy ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi "Revue du monde musulman" adlı fransız dergisiniñ eyyeti tarafından halqara Nobel mukâfatına taqdim etildi.

Bediy icadını 1887 senesi „Frenkistan mektüpleri" adlı romanınıñ neşirinden başladı. Asılında İ.Gasprinskiyniñ "Frenkistan mektüpleri", "Dar ül-Rahat musulmanları", "Afrika mektüpleri", "Qadınlar ülkesi" kibi nesir parçaları, kendisiniñ esas qaramanları ve süjet yolaqlarınıñ biri-birine mantıqiy sürette bağlanmasınen, şartlı olaraq "Molla Abbas" roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin — avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqıtında "Dar ül-Rahat musulmanları" parçası arab ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile "Yıldız" dergisi (1993, №1) ve "Qırımtatar edebiyatı" (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.

1905 senesi müellifniñ "Kün doğdı" adlı romanı dünya yüzüni kördi. İ.Gasprin¬skiyniñ er eki romanı ve diger bediy parçaları türk ve umumen musulman dünyasınıñ siyasiy ve bediy fikiriniñ şekillenmesinde büyük rol oynadılar.

İsmail-bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki "Zıncırlı" medresesiniñ azbarında defn etildi.

                             İsmail Kerimov // Eki dünya arasında. – 1995.