Истидат (Эмир Фаикъ 80 яшында)

Инсаннынъ аятында ойле бир аньлер ола ки, базыда озюнъ биле дуймадан басып кечкен омюр ёлунъа бир назар ташлап, анда олгъан энъ тесирли, энъ джошкъун, энъ семерели аньлерни хатырлап, онъа истер-истемез екюн чекесинъ,

Мына шимди бизим субетдешимиз, ватандашымыз Эмир Ибраимович Фаикъ да озь хатырлавларыны узакъ кечмиштен, балалыгъындан, Багъчасарайда яшагъан куньлеринден башлады.

– Мен 1909 сенеси койлю аилесинде дюньягъа кельдим, – деп икяе эте Эмир Ибраимович, – эм аиледе секизинджи эвлят эдим, секиз богъазны бакъмакъ къолай шейми, деп чокъ меракълы олмагъан шакъа да эте эдилер о вакъытта. Тютюн асравджылыкъ ишинен огърашкъан бабамнынъ таптыгъы-тападжагъы зар-зорнен яры ач олып юрмеге ете эди. Онъа бакъмадан 1917 сенеси бабам мени Буюк-Яшлав коюндеки мектепке окъумагъа берди. Анда биринджи оларакъ халкъымызнынъ белли шаири ве языджысы, меним биринджи оджам Джафер Гъафаров манъа окъувгъа севги ашлады. Сонъра окъувны Багъчасарай мааллий мектебинде девам эттирдим, анда бизге темиз язув дерсини Осман Акъчокъракълы бере эди. Бизлер биринджи кере онынъ терджимесинде «Интернационал»ны озь ана тилимизде окъугъан эдик. Ме¬ним Багъчасарайдаки оджаларымнынъ арасында зиялыларымызнынъ белли векиллеринден бири, «Янгъын» пьесасынынъ муэллифи Эми¬рали Каишев де бар эди.

1923 сенеси мен Акъмесджиттеки докъуз йыллыкъ мектепке окъумагъа кирдим, арадан чокъ кечмеден оны теджрибе-нумюне мектеби оларакъ гъайрыдан тешкиль эттилер. Озюмнинъ севимли оджамны, Осман Акъчокъракълыны бу мектепте текрар расткетирдим, белли тильшынас Одабаш да мында дере бере эди. Асан Рефатов хор тёгерегине ёлбашчылыкъ япар, Хайри Эмир-заде исе халкъымызнынъ миллий оюнларыны огретир эди.

Мектепте окъугъан вакъытымда Осман Амит ве Макъсуд Сулейманнен зияде дост эдим, олар сонъундан белли шаирлер олып етиштилер. Теджрибе-нумюне мектебини битирген бизлер о девирде буюк кезинти деп адландырылгъан: Керчь – Анапа – Сочи – Бату¬ми – Тбилиси – Баку – Ростов – Акъмесджит маршруты боюнджа кезинтиге чыкъмакъ шерефине наиль олдыкъ. Бакуда ол¬гъан вакъытымызда Бекир Чобан-заде узурында булундыкъ, о бизге къырымтатар эдебияты ве онынъ инкишаф этюв ёллары акъкъында икяе этти. Бизлер толукъанлы омюр кечирювнен берабер, айдын умютлернен яшай эдик.

1928 сенеси мектепни битиргеним киби Къырым педагогика институтына кирдим. Лякин кинематографиягъа олгъан авеслигим арадан бир йыл кечкен сонъ мени Бутюнсоюз Девлет кинематография институтынынъ режиссёрлыкъ факультетине алып кельди. А. Эйзенштейн, Л. Кулешов ве дигерлери меним оджаларым олдылар. О вакъыт яш совет кинематографиясынынъ догъып, инкишаф этип башлагъан девири эди. Шунынъ ичюн олса керек чалышмасы да зияде меракълы эди.

Институтны битирген сонъ мен ёлланманы Ялта киностудиянынъ «Востокфильм» трестине алдым, арадан бираз вакъыт кечкен сонъ, ме¬ни туркмен киностудиясына ёлладылар. Бу ерде бир йыл чалышкъан сонъ, Москвадаки Горький адына киностудиягъа теклиф олундым. Режиссёр М. Донской тарафындан экранлаштырылгъан «Горькийнинъ балалыгъы» ве «Бахт акъкъында йыр» фильмлери узеринде насыл берилип чалышкъанымны аля даа хатырлайым!

Лякин башлангъан дженк бизим иджадий ишимизни токътатты – больди. Дженкнинъ ильк кунюнден мени гонъюлли оларакъ арекеттеки орду сафына къабул этмелерини риджа этип ариза бердим, лякин санаат хадимлери ичюн бронь бар экен, шу себептен меним истегимни ред эттилер. Лякин мен тынчланып оламадым, усть-устюне язгъан аризаларымны джевапсыз къалдырып оламадылар, адий аскер оларакъ чагъырылдым. Арадан чокъ кечмеден меним медениет хадими олгъанымны бильдилер ве 158-нджи дивизиянынъ клубына вакътынджа башлыкъ ролюни эда этиджи вазифесине тайинледилер. Анда да мен озюмнинъ истегим ве арекетим нетиджесинде чокъ турып оламадым ве ог ёлакъкъа – танкъкъа къаршы дивизион эркянына батальон комиссары вазифесине ёлланылдым. М. Шолоховнынъ ватаны – Вешенская станицасы янындаки къатты чарышмаларда иштирак эттим, анда да биринджи кере яраландым.

Эмир Ибраимович Дон ве Днепр озенлеринден насыл кечкенлерини, Никополь ве Кривой-Рог дживарларындаки чарпышмаларны, оны алты ай девамында госпитальде ятмагъа меджбур эткен агъыр яраланувнынъ насыл олгъаныны хатырлай.

– Госпитальде тедавийленген сонъ учюнджи Украина джебэсининъ сиясии идаресине ёлланма алдым, – дей Фаикъ Ибраимович. – Мында белли кинорежиссёр Григорьевни расткетир¬дим, о мени озюнинъ суретке алув группасына теклиф этти. Группанынъ эркянында София, Будапешт ве Венаны азат этювде иштирак эттим...

Ватанымыз капитан Эмир Фаикънынъ джебэ ёлларындаки хызметине буюк къыймет кести, о эки кере Къызыл Йылдыз, II дереджели Ватан дженки орденлеринен, секиз дженкявер медальнен такъдирленди.

– Ордудан 1946 сенеси къайттым, лякин озь Вата¬ным Кърымгъа барып оламадым, анда энди семетдешлерим – кърымтатарлары ёкъ эдилер, – деп озь сёзюни девам эттире Эмир Иб-раимович. – Мени Алмаатагъа «Казахфильм» киностудиясына ёлладылар. Бутюн къалгъан режиссёрлыкъ аятым да онынънен багълы олып къалды. Бу ерде «Къанатлы бахшыш», «Геджелернинъ биринде», «Озь юрегинъден сора», «Меним огъланчыгъым» адлы бедиий ве 70-тен зияде весикъалы ве ильмий-популяр фильмлер яраттым.

– Эгер янълышмасакъ, «Къанатлы бахшыш» фильминъизни тыш мемлекетлер сатын алгъан эдилер? — деп сораймыз биз.

– Догъру, деп джевап бере фильмлернинъ муэлли¬фи, – оны Франция, Булгъарстан, Къытай сатын ал¬гъан эди.

«Истидат эр вакъыт чокъ саалы ола» дей тургъан къартларымыз. Эмир Ибраимовичнинъ очерклери, икяелери ве повестлеринен таныш олгъан сонъ, биз бунъа бир даа къандыкъ. Озь ана тилимизде муэллифнинъ энди бир сыра эсерлери басылып чыкътылар. Онынъ «Бир тамчы сув» повести, «Борандан сонъ» ве «Мен сени унутмадым» повестлер ве икяелер джыйынтыкълары эдебиятымызнынъ сексенинджи йыллардаки инкишафына иссе олып къошулдылар.

Къазахстан ССРде нам къазангъан санаат эрбабы, СССР кинематографчылары IV съездининъ делегаты Эмир Ибраимович Фаикъ 1985 сенеси акълы раатлыкъкъа чыкъты, о шимди республика колеминдеки шахсий пенсионердир.

– Санаатымызнынъ келеджегини насыл тасавур этесинъиз?— деп сорадыкъ ондан.

– Бу меселе эвеля хал¬къымызнынъ Къырымгъа, ана-Ватангъа къайтарылмасынен, Къырым Автоном республикасынынъ тикленмесинен багълыдыр, – деп джевап бере кинорежиссёр. – Ким бильсии, эгер мен де озюмизнинъ кучюк Ватанымызда иджат эткен олсам, бельки даа чокъ иш япар эдим? Бизлернинъ рухий инкишафымыз бир къач он йыллар артта къалды, эльден къачырылгъанларны тиклемек, эксикликлернинъ ерини тодурмакъ керек. Эльден къачырылгъан имкянларны сонъундан къувып етмек ве тиклемек исе эр вакъыт къыйын ве муреккеп ола. Лякин мен оптимист адамым ве инанам. Бизим яшларымыз мытлакъа бойле месюлиетли ве муреккеп вазиетнинъ астындан чыкътылар, – деп озь сёзюне екюн чеке. Бу сёзлерге инанаджагъымыз келе.

Э. Черкезова, А. Абдурахманов

Источник: Черкезова Э. Истидат (Эмир Фаикъ 80 яшында) / Э. Черкезова, А. Абдурахманов // Ленин байрагъы. – 1989. – Авг. 10. – С. 4.